بهخاطرسپارينام اوزان عروضي به روشي ساده (بخش سوم)
در درس عروض، يكي از مهمترين و البتهدشوارترين مباحث كه حتماً در كنكور سراسريداراي سؤال خواهد بود؛ نام بحور و اوزان عروضي است كه بسياري از دانشآموزان رشتهيانساني در بهخاطر سپاري اين نامها دچار اشكال هستند. اما اگر نام اوزان را باتوجه به فلسفهي نامگذاري هركدام بهخاطر بسپاريد، كار بسيار آسان خواهد شد.
در دو مطلب گذشته، در خصوص سه بحر«رمل، رجز و متقارب» توضيحات لازم ارائه شده است و اين مبحث به بحر چهارم يعني«هزج» اختصاص دارد.
«بحر هزج»:
هزج، در لغت بهمعناي سرود، ترانه و ترنماست و در اصطلاح عروض، نام بحری است که از تکرار ركن «مفاعلین» پدید آمده باشد.بحر «هزج» را بدان جهت به این نام خواندهاند که بیشتر آوازها و سرودهای اعراب براین بحر است.
1. «سالم»؛جايي در نام وزن وجود خواهد داشت كه وزن، از تكرار «مفاعيلن» بدون هيچ تغييريحاصل شده باشد. (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن = هزجمثمن سالم)
2. «محذوف»؛ جايي بهكارميرود كه با حذف هجاي آخر،ركن «مفاعيلن» به «فعولن» تبديل شده باشد. (مفاعیلن مفاعیلن فعولن: هزج مسدس محذوف)
3. «اخربمكفوف مجبوب»؛ براي بهخاطرسپاري اين وزن، بايد مقدماتي را بدانيم:
مستفعل مستفعل مستفعل مستف (= مفعولمفاعیل مفاعیل فعولن) = هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
ü عروضیان سنتی تمام وزنهایی را که امروز با ركن «مستفعل»آغاز میکنیم، با «مفعول» آغاز میکردند.مثلاً وزن منظم «مستفعل مستفعل مستفعل مستف» رابهصورت نامنظم «مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن» تقسیم میکردند و این نوع نامگذاری براساساوزان عروضی سنتی است.
نكته: به همين دليل است كه «مستفعل» در گروه هزجها قرار ميگيرد،نه گروه رجزها كه از ركن «مستفعلن» ساخته ميشود!! (يعني «مستفعل» از «مفاعيلن»ساخته ميشود، نه از «مستفعلن»)
ü «اخرب»؛ جايي است «مفاعيلن»به «مفعول» تبديل شود. (يعني حذف حرف اول و حرف آخر ازمفاعيلن)
ü «مکفوف»؛ جايي است كهیک حرف (صامت) ازآخر رکن «مفاعیلن» حذف شود كه از آن «مفاعیل» میماند.
ü «محذوف»؛ جايي است كهیک هجا از آخر رکن «مفاعیلن»حذف شود كه از آن که «فعولن» میماند.
در وزن «مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن» هر سه ويژگي فوق وجود دارد لذا ناماين وزن تركيبي از همهي عناوين فوق خواهد بود؛ يعني «هزج مثمناخرب مکفوف محذوف»
4. «مجبوب»؛ جايي است دو هجا از آخر رکن «مفاعیلن»حذف شود كه از آن که «فعل» میماند.
مستفعل مستفعل مستفعل فع (= مفعولمفاعیل مفاعیل فعل) = هزج مثمن اخرب مکفوفمجبوب
همان توضیحاتی که دربارهی علت نامگذاریوزن شمارهي 3 آمد، دربارهي نامگذاري اين وزن نیز صادق است. زیرا وزنهاي شمارههاي3 و 4 مشابه هم میباشند و تفاوت فقط در آخرین رکن آنهاست؛ يعني در اين وزن با حذف دو هجايآخر از «مفاعيلن»، عنوان «مجبوب» بهكار ميرود و در ورن قبلي، بهدليل حذف تنهايك هجا، عنوان «محذوف» را بهكار ميبريم.
5. «مقبوض»؛جايي است كه «مفاعيلن» به «مفاعلن» تبديل شود.
مستفعل فاعلات مستفعل (= مفعول مفاعلنمفاعیلن) = هزج مسدس اخرب مقبوض
ü «هزج» است زیرا ارکان آن از «مفاعیلن» ومشتقات آنیعنی «مفعول» و «مفاعلن» ساخته شده است.
ü «مسدس» است زیرا هر مصراع آن، سه رکن و تمام بیت، شش رکندارد.
ü «احزب» است زيرا باحذف حرف اول و حرف آخر از «مفاعيلن»،ركن «مفعول» ساخته شده است.
ü «مقبوض» است زیرا «مفاعیلن» به «مفاعلن» تبديل شده است.
6. مستفعل فاعلات فعلن (= مفعولمفاعلن فعولن) = هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
همانتوضیحاتی که دربارهی علت نامگذاری وزن شمارهي 5 آمد، دربارهي نامگذاري اينوزن نیز صادق است. زیرا وزنهاي شمارههاي 5 و 6 مشابه هم میباشند و تفاوت فقط در آخرین رکن آنهاست؛يعني در وزن شماره 5، اصل «مفاعيلن» بهكار رفته اما در اين وزن، «مفاعيلن» با از دست دادن هجايآخر خود به «فعولن» تبديل شده است لذا در نام اين وزن، «محذوف» اضافه ميشود.
7. مستفعل مفعولن// مستفعل مفعولن (=مفعول مفاعیلن// مفعول مفاعیلن) = هزج مثمن اخرب
ü «هزج » است زیرا یکی از ارکان آن «مفاعیلن» است.
ü «اخرب» است زيرا باحذف حرف اول و حرف آخر از «مفاعيلن»،ركن «مفعول» ساخته شده است.
ü «مثمن» استزیرا هشت رکن دارد.
زهرا نعمتي؛ مسئول توليد آزمونهايانساني