جمع‌بندی سازشناسی غربی - گلشن اسکندری

دوستان عزیز سلام.

درسنامه‌ی زیر توسط خانم گلشن اسکندری، رتبه‌ی 5 منطقه‌ی 3، دانشجوی رشته‌ی سینمای دانشگاه هنر تهران و پشتیبان ویژه‌ی گروه هنر تهیه شده.

برای گرفتن مشاوره از ایشون می‌تونید با تلفن 0216463 و داخلی 1191 در تماس باشید. 

«سازهای بادی چوبی بدون زبانه»

فلوت (فلوت معمولی)  flute

فلوت، تنها ساز بدون قمیش (بدون زبانه) از خانواده‌ی سازهای بادی چوبی است و چابک‌ترین ساز این خانواده محسوب می‌شود. 

فلوت ساز بدون انتقالی است.

محدوده‌ی صوتی فلوت حدوداً چهار اکتاو است.

نوازندگان فلوت: دبوسی،بریو،گیلبرت،بریو

فلوت پیکولو  flute piccolo

پیکولو، فلوت کوچکی است که یک اکتاو بالاتر از آنچه نوشته شده است صدا می‌دهد. 

به همین دلیل گاهی به این ساز «فلوت اکتاو » نیز می‌گویند. 

این ساز از چوب و چوب آبنوس ساخته می‌شود. 

طول پیکولو نسبت به فلوت، کوچکتر است و چون فاقد قسمت پایه است قادر به تولید نت های دو ، دو دیز پایین نیست.

 فلوت آلتو (فلوت سل) flute alto

 فلوت آلتو در آخر دهه‌ی قرن نوزدهم اهمیت ویژه‌ای یافت، این ساز یکی از سازهای ارکستر سمفونیک است، اگر چه به ندرت در پارتیتورها دیده می‌شود. 

فلوت آلتو سازی انتقالی است، هر نتی که می‌نوازد یک چهارم درست پایین تر از آنچه نوشته می‌شود صدا می‌دهد و به فلوت سل معروف است.

 فلون باس  flute  bass

فلوت باس یک اکتاو پایین‌تر از آنچه نوشته می‌شود صدا می‌دهد بنابراین سازی انتقالی است. 

فلوت باس در محدوده صوتی پایین و بم خود بسیار غنی و تاثیرگذار است. 

تئوبالد بوهم اولین کسی بود که سعی در ساختن یک فلوت باس کرد اما نتیجه فاقد کارایی لازم بود.

کسانی چون رودال و کارل (هر دو سازنده فلوت)براساس فلوت بوهم، فلوت باس را ساختند.

سازهای بادی چوبی با زبانه

کلارینت (قره نی)

کلارینت سازی تک زبانه و انتقالی است.

وسعت صدای کلارینت سه اکتاو و نیم با فواصل کروماتیک است.

نت نویسی کلارینت با کلید سل است.

خانواده کلارینت:

کلارینت معمولی  (کلارینت دو-کلارینت لا-کلارینت سی بمل)

کلارینت دو (C): 

انتقالی نیست.

زیرا همان طور که نوشته می‌شود صدا می‌دهد.

کلارینت سی بمل (بملB): 

یک فاصله‌ی دوم بزرگ بم تر از نت نوشته شده صدا می‌دهد.

کلارینت لا (A): 

یک فاصله‌ی سوم کوچک بم تر از نت نوشته شده صدا می‌دهد.

کلارینت سوپرانوی می بمل (بملE) (کلارینت کوچک)

یک فاصله سوم کوچک زیرتر از نت نوشته شده صدا میدهد.

 کلارینت آلتو

کلارینت فا (F) : یک فاصله‌ی پنجم درست (3/5 پرده) بم تر از نت نوشته شده صدا می‌دهد.

کلارینت می بمل (بملE) : یک فاصله‌ی ششم بزرگ (4/5پرده)  بم تر از نت نوشته شده صدا می‌دهد.

 کلارینت باس

کلارینت باس سی بمل (بملB) : اگر با کلید سل نوشته شده باشد، یک فاصله‌ی نهم بزرگ بم تر صدا می‌دهد. اگر با کلید فای خط چهارم نوشته شده باشد یک فاصله‌ی دوم بزرگ بم تر صدا می‌دهد.

کلارینت کنترباس: بم‌ترین ساز خانواده کلارینت است. کلارینت کنترباس یک اکتاو بم تر از کلارینت باس صدا می‌دهد. نت‌نویسی آن با کلید فای خط چهارم است.

 کلارینت تنور ارکستری

کلارینت تنور ارکستری را باست هورن می‌نامند.

کلارینت تنور ارکستری سازی انتقالی است و همانند کرآنگله، یک فاصله‌ی پنجم درست بم تر از نت نوشته شده صدا می‌دهد. 

نوع دیگری از این ساز وجود دارد که یک فاصله‌ی ششم بزرگ بم تر و پایین تر شنیده می‌شود. 

نت نویسی آن با کلید باس انجام می‌شود.

 ساکسوفون

ساکسوفون از خانواده کلارینت ها می‌باشد و جنس آن فلز است. 

ساکسوفون جزء سازهای ارکستر سمفونیک نمی‌باشد و سازی انتقالی است.

خانواده ساکسوفون:

ساکسوفون سوپرانینو  بملE : یک سوم کوچک زیرتر (بالاتر) صدا می دهد.

ساکسوفون سوپرانو بملB : یک دوم بزرگ بم تر (پایین تر) صدا می دهد.

ساکسوفون آلتو بملE : یک ششم بزرگ بم تر (پایین تر) صدا می دهد.

ساکسوفون تنور بملB : یک نهم بزرگ بم تر (پایین تر) صدا می دهد.

ساکسوفون باریتون بملE : یک سیزدهم بزرگ بم تر (پایین تر) صدا می دهد.

ساکسوفون باس بملB : دو اکتاو + یک دوم بزرگ پایین تر صدا می دهد.

ساکسوفون کنترباس بمل E : دو اکتاو + یک ششم بزرگ پایین تر صدا می دهد.

 صدا دهی ساکسوفون سوپرانینو بملE همانند کلارینت بملE یک سوم کوچک بالاتر صدا می دهد.

صدا دهی ساکسوفون سوپرانو بملB همانند کلارینت بملB یک دوم بزرگ پایین تر صدا می دهد.

صدا دهی ساکسوفون آلتو بملE همانند باست هورن بملE یک ششم بزرگ پایین تر صدا می دهد. 

«سازهای بادی چوبی دو زبانه»

ابوا   Oboe

ابوا یک ساز تغزلی است که در بین بادی چوبی شخصیت ویژه ای دارد.

کوک تمام ارکستر قبل از نواختن از این ساز گرفته می‌شود به علت دشواری تنظیم کوک ابوا. 

نت این ساز را با کلید سل می‌نویسند.

متغیرترین قسمت ابوا، زبانه (قمیش) آن است که در بالای لوله قرار دارد.

قمیش باید به گونه ایی باشد که بتواند در تمام وسعت ساز صدا را کنترل کند و باید همیشه مرطوب باشد زیرا تغییر شرایط جوی و درجه حرارت روی آن اثر دارد.

 ابوا دآمور  Oboe  d  amore

ابوا دآمور از خانواده ابوا می‌باشد و جزء سازهای انتقالی است که یک فاصله‌ی سوم کوچک بم تر از نت نوشته شده صدا می‌دهد (یک و نیم پرده بم تر از ابوای معمولی). 

نت نویسی این ساز با کلید سل است.

 کر آنگله (ابوا آلتو) English horn

کرانگله از خانواده ی ابوا است.

کرانگله جزء سازهای انتقالی است که یک پنجم درست (3/5 پرده) بم تر از نت نوشته شده صدا می‌دهد. 

نت این ساز را با کلید سل می‌نویسند. مشهور به هورن انگلیسی است اما نه هورن است و نه انگلیسی، بلکه نوعی ابوای آلتو است.

کرانگله ساز آلتو خانواده ابوا است که لوله مخروطی شکل و دو زبانه دارد.

کرانگله اغلب در دوره باروک استفاده می‌شد ولی تقریبا از زمان هایدن تا واگنر نادیده گرفته شد.

 هکل فون (ابوا باریتون) Heckelphone

هکل فون در سال 1905 میلادی توسط ویلهلم هکل آلمانی ساخته شد. هکل فون سازی است انتقالی که یک اکتاو بم تر از نت نویسی آن است. 

نت‌نویسی این ساز کلید سل است و رنگ آن بین فاگوت و کر آنگله است.

 فاگوت (باسون) Bassoon (ابوا باس)

 فاگوت انتقالی نیست. فاگوت یک ساز دمیدنی باس است که در طول قرن هفده با اقتباس از کورتال (curtal) ساخته شد.

این ساز از دو لوله تشکیل شده که به موازات هم امتداد دارند. فاگوت مانند ابوا دو قمیش دارد و ساز باس بادی چوبی ها محسوب می‌شود. 

ترمولو در این ساز رایج نیس و اگر هم نوشته شود نباید از فاصله چهارم درست بیشتر باشد. نت فاگوت را با کلید فا خط چهارم(اصوات منطقه بم) و کلید دو خط چهارم (اصوات منطقه زیر) می‌نویسند.

 کنتر فاگوت (کنتر باسون) Contrabassoon

کنتر فاگوت بم ترین ساز گروه بادی چوبی ها است. 

کنتر فاگوت یک اکتاو بم تر از فاگوت صدا می دهد. نت نویسی این ساز را با کلید فا خط چهارم می نویسد.

«سازهای بادی مسی (بادی برنجی)»

هورن ( french horn یا cor)

هورن جزء سازهای انتقالی است.

رایج ترین نوع هورن، هورن فا است که یک پنجم درست معادل ( 3/5 پرده) بم تر از نت نوشته شده صدا می‌دهد.

نت‌های هورن با دو کلید نوشته می‌شود: 

اصوات منطقه بم (باس) با کلید فا خط چهارم- اصوات منطقه‌ی زیر با کلید سل نوشته می‌شود.

هورن ساده و بدون کلید (پیستون) در اندازه و صدا دهی‌های مختلف، به شرح زیر مورد استفاده قرار می‌گرفت.  درحال حاضر پیشرفته ترین هورن به «هورن دوبل» معروف است که با کلید چهارمی که روی آن نسب شده می توان هورن فا را به هورن سی بمل (بملB) تبدیل کند. 

نوع دیگر با کلید چهارم، هورن فا را به هورن دو (C) یا اوت (Ut) تبدیل می‌کند.

 هنگامی که در بخش هورن‌ها واژه con sordino به کار می‌رود نوازنده برای کاهش حجم و تغییر رنگ تن‌ها از سوردین در داخل شیپور استفاده می‌کند.

سوردین رنگ تن را تغییر می‌دهد و تاثیری روی کوک ساز ندارد. برای برداشتن سوردین از اصطلاح senza sordino استفاده کرد.

هورن بسته

هورن بسته به انگلیسی stopped است. در این حالت نوازنده دست راست خود را در شیپور یا گلوی ساز تا آنجا که ممکن است فرو می‌کند و تن‌ها بسته می‌شوند.

وقتی قرار باشد تن ها به صورت باز اجرا شوند واژه open در پارتیتور قید می‌شود. اجرای ترمولو در ساز هورن امکان پذیر است اما معمولا دشوار و خطرناک است. 

استفاده از گلیساندو هم زیاد مرسوم نیست اما اگر استفاده شود، در لحظات پر صدا و در محدوده‌ی بالای ساز خواهد بود.

گاه آهنگسازان از نوازندگان هورن می‌خواهند دست راست خود را از داخل شیپور ساز بردارد و دهانه‌ی آن را به طرف بالا می‌گیرد.

این اصطلاح در زبان انگلیسی bells in the air است.

برای تولید صدای برنجی تر و زمخت تر با افزایش فشار لب ها و تولید نفس بیشتر ایجاد می‌شود واژه فرانسوی cuivre است.

 ترومپت trumpet

ترومپت چابک‌ترین ساز گروه بادی‌های برنجی است.

ترومپت سازی انتقالی است. نت نویسی آن با کلید سل نوشته می‌شود. کوک های مختلف بدون کلید به شرح زیر مورد استفاده قرار می‌گرفته : 

در حال حاضر پرمصرف‌ترین و رایج‌ترین ترومپتی که در ارکستر سمفونیک استفاده می‌شود، ترومپت سی بمل (بملB) بم است که یک پرده بم‌تر از نت نوشته شده صدا می‌دهد.

از خانواده‌ی ترومپت، ترومپت کرنت (cornet) است و انتقالی است.

استفاده از سوردین در ترومپت بسیار رایج است و آن را با اصطلاح ایتالیایی con sordino نشان می‌دهند. 

برای برداشتن سوردین از اصطلاح senza sordino استفاده می‌کنند. در بعضی پارتیتورهای اخیر از واژه انگلیسی open به جای senza sotdino هم استفاده می‌شود.

 ترومبون trombone

خانواده ترومبون دو نوع هستند : 

الف: ترومبون‌هایی که اندازه و صدا دهی واقعی دارند و مجهز به کلید، پیستون یا والو هستند.در حال حاضر در ارکستر سمفونیک مورد استفاده قرار نمی‌گیرند.

ب: ترومبون‌های دارای کولیس یا کشویی که در حال حاضر بیش‌ترین استفاده را در ارکستر سمفونیک دارند.

در این خانواده سه نوع ترومبون: آلتو-تنور-باس داریم که هر کدام هفت پوزیسیون دارند. حضور ترومبون آلتو، به دلیل صدای زیر و ناهماهنگی با ترومبون تنور و باس، در ارکستر سمفونیک کم رنگ شده است.

ترومبون تنور : این ترومبون در کارخانه سازنده به عنوان ترومبون بمل B شناخته می‌شود.زیرا پوزیسیون بسته آن بمل B را اجرا می‌کند.

ترومبون باس : ترومبون باس هفت پوزیسیون به شرح زیر دارد(بم ترین نت در هر پوزیسیون هارمونیک دوم است).

با کمی دقت ملاحظه می‌شود که اولین پوزیسیون ترومبون باس از آخرین پوزیسیون ترومبون تنور، نیم پرده پایین تر است.

 ترومبون باس در ارکستراسیون جزء سازهای اوت محسوب می‌شود اما چون اولین پوزیسیون آن از می بمل شروع می‌شود در کارخانه سازنده آن را به عنوان ترومبون باس می بمل می‌شناسند.

 توبا tuba

توبا بم‌ترین ساز خانواده بادی برنجی‌ها است. نت این ساز را با کلید فا خط چهارم می‌نویسند. توبا سازی انتقالی در گذشته بود و یک اکتاو بم تر از نت نوشته شده صدا می‌داد، در حال حاضر سازی غیر انتقالی محسوب می‌شود. 

از تاثیرات ویژه در ساز توبا flutter tonguing یعنی حرکت سریع زبان در زمان دمیدن دور دهنی ساز است.