کانونی عزیز سلام!
در این مطلب مرور کاملی بر فصل ششم زیست یازدهم(تقسیم یاخته) به همراه سوالات نهایی و تست های کنکور خواهیم داشت. از این فصل به طور متوسط دو تست در کنکور طرح میشود و در امتحان نهایی یازدهم هم بین 1.5 تا 2.5 نمره از این فصل طرح میشود، بنابراین از اهمیت بسیاری برخوردار است. امیدوارم این مطلب در فهم این مبحث برای شما کمک کننده باشد.
ویژگی های درسنامه
1- درسنامه کامل به همراه نکات تستی
2- نمونه سوالات امتحان نهایی مبحث
3-پاسخ کاملا تشریحی تست ها در انتهای مطلب
4-بررسی نکات ترکیبی
5-جدول جمعبندی بخش های مختلف
 | مولف: رتبه 74 منطقه یک کنکور تجربی 1402 دانشجوی رشته پزشکی دانشگاه تهران |
در ابتدا به بررسی سوالات نهایی این مبحث در سال های 1403 و 1404 میپردازیم!
فشردگی کروموزوم ها
زمانی که یاخته درحال تقسیم نیست، فشردگی فامتن های هسته، کمتر و به صورت توده ای از رشته های در هم است که به آن، فامینه(کروماتین) میگویند. هر رشتۀ فامینه دارای واحدهای تکراری به نام هسته تن(نوکلئوزوم) است. در هر هسته تن، مولکول دنا حدود 2 دور در اطراف 8 مولکول پروتئینی به نام هیستون پیچیده است.مادۀ وراثتی هسته درتمام مراحل زندگی یاخته،به جز تقسیم، به صورت فامینه است. پیش ازتقسیم یاخته، رشته های فامینه دوبرابر و در حین تقسیم یاخته فشرده میشوند
نکات پرتکرار فام تن ها
* ماده وراثتی هسته در تمام مراحل زندگی یاخته به جز تقسیم به صورت فامینه است.
* یاخته ها بیشتر مدت زندگی خود را در مرحله اینتر فاز می گذرانند.
*در یاخته های یوکاریوتی همانند سازی راکیزه و سبز دیسه میتواند همزمان با همانند سازی دنای هسته و یا مستقل از آن صورت بگیرد.
*در مرحله G2 ساخت پروتئین ها و عوامل مورد نیاز برای تقسیم یاخته افزایش پیدا می کند.
*پروتئین های مختلفی در فشرده سازی دنای هسته دخالت دارند.
*هیستون نوعی پروتئین کروی شکل است که فقط در یاخته های یوکاریوتی تولید میشود.
*کاریوتیپ برای تعیین تعداد کروموزومها و تشخیص بعضی از ناهنجاری های کروموزومی تهیه میشود.
*افراد یک گونه میتوانند عدد فام تنی یکسانی نداشته باشند؛ مثلاً در زنبورهای عسل افراد نر هاپلوئید و افراد ماده دیپلوئید هستند
*در انسان و بعضی از جانداران فام تن هایی وجود دارند که در تعیین جنسیت نقش دارند.
تقسیم سیتوپلاسم
تقسیم سیتو پلاسم می تواند قبل از اتمام مرحله تلوفاز آغاز شود.
در صورتی که تقسیم سیتوپلاسم به صورت مساوی انجام نشود یاخته هایی با اندازه نامساوی ایجاد خواهند شد.
عدم تقسیم سیتو پلاسم می تواند منجر به تشکیل یاخته های دارای بیش از یک هسته شود.
تقسیم سیتوپلاسم در یاخته های جانوری: حلقه انقباضی اکتین و میوزین (کمربندی در سیتوپلاسم که به غشا متصل است ) -----> ایجاد فرورفتگی در یاخته -----> تنگ شدن حلقه انقباضی -----> جدا شدن دو یاخته از هم
.1در یاخته های غیر ماهیچه ای نیز فعالیت انقباضی اکتین و میوزین دیده میشود.
.2کمربند انقباضی در سیتوپلاسم قرار دارد و به غشای یاخته نیز متصل است.
تقسیم سیتوپلاسم در یاخته گیاهی
*تقسیم سیتوپلاسم در یاخته گیاهی همزمان با مرحله آنافاز آغاز می شود.
*در تقسیم سیتو پلاسم یاخته گیاهی ریز کیسه های دستگاه گلژی توسط رشته های دوک جابه جا میشوند.
*هم زمان با باز شدن کروموزوم ها و شکل گیری رشته های کروماتینی ریز کیسه های جسم گلژی به یکدیگر می پیوندند و ابتدا ریز کیسه های بزرگتر و در نهایت یک ریز کیسه بزرگ تشکیل می شود.
*دیواره یاخته های جدید حاصل محتویات ریز کیسه ها و غشای یاخته های جدید حاصل غشای ریز کیسه ها است.
*هنگام تشکیل دیواره جدید لان و پلاسمودسم پایه گذاری میشوند.
*شروع تشکیل دیواره جدید میتواند قبل از تشکیل مجدد پوشش هسته آغاز شود.
*در یاخته های گیاهی سانتریول وجود ندارد.
مراحل مشخص شده در شکل
.1اواخر آنافاز -----> کروموزومها قابل مشاهده هستند و هسته هنوز تشکیل نشده است تجمع ریز کیسه ها در وسط یاخته
.2اوایل تلوفاز -----> هسته در حال تشکیل و رشته های دوک در حال تخریب هستند شروع به هم پیوستن ریز کیسه ها
.3اواخر تلوفاز -----> رشته های دوک هم چنان در حال تخریب هستند - شکل گیری یک ریز کیسه بزرگ
.4مرحلهG1 -----> هسته به طور کامل شکل گرفته و کروموزوم ها کاملاً باز شده اند - غشا و دیواره یاخته های جدید تشکیل شده است
نکات تقسیم رشتمان(میتوز)
همانند سازی دنای هسته در فاصله نقطه وارسی اول و دوم چرخه یاخته ای انجام می گیرد.
در فاصله دومین و سومین نقطه وارسی چرخه یاخته ای رشته های دوک تقسیم طویل میشوند و بعضی از آنها از کنار هم می گذرند.
در مراحل پرومتافاز ،متافاز و آنافاز تقسیم میتوز فام تن ها به کمک رشته های دوک در حال حرکت هستند.
در یاخته های جانوری در مرحله پروفاز میتوز جفت سانتریول ها در حال دور شدن از هم هستند.
در مرحله متافاز فام تن ها به حداکثر فشردگی خود رسیده اند.
در مرحله متافاز میتوز گروهی از رشته های دوک که تا میانه یاخته آمده اند ولی به سانترومر فام تنها متصل نشده اند ،از روی هم رد میشوند.
در مرحله آنافاز میتوز یا میوز کروماتیدهای خواهری از هم جدا میشوند و تعداد فام تن در یاخته دو برابر میشود.
یاخته ای که از مرحله G0 خارج میشود زمانی میتواند به مرحله یS راه پیدا کند که از نقطه وارسی G1 عبور کرده باشد.
اگرپروتئین های دوک تقسیم یا عوامل لازم برای میتوز فراهم نباشد، نقطه وارسی G2 اجازه عبور یاخته از این مرحله را نمی دهد.
نقطه وارسی متافازی قبل از آنافاز قرار دارد و بررسی میکند که فام تن ها به رشته های دوک متصل و در وسط یاخته آرایش یافته باشند.
در صورت عدم ترمیم دنای آسیب دیده مرگ برنامه ریزی شده در مرحله اول اینتر فاز رخ می دهد.
تقسیم سیتوپلاسم در یاخته های گیاهی در مرحله آنافاز شروع می شود.
شروع تجزیه پوشش هسته در مرحله پروفاز میتوز اتفاق می افتد ولی تجزیه کامل آن در مرحله پرومتا فاز است.
حذف یاخته های اضافی از بخشهای عملکردی مانند حذف پرده های میانی انگشتان در دوران جنینی در برخی پرندگان در اثر مرگ برنامه ریزی شده انجام می شود.
به دنبال رسیدن علائم مرگ برنامه ریزی شده به یاخته در چند ثانیه پروتئین های تخریب کننده در یاخته شروع به تجزیه اجزای یاخته کرده و موجب مرگ آن می شوند.
سرطان
تومورهای بدخیم سرطان توانایی دگرنشینی دارند
علت اصلی سرطان بعضی تغییرات در ماده ژنتیکی یاخته است که باعث میشود چرخه یاخته از کنترل خارج شود.
در بافت برداری تمام یا بخشی از بافت سرطانی یا مشکوک به سرطان برداشته می شود.
در شیمی درمانی با استفاده از داروها تقسیم در همه یاخته های بدن سرکوب می شود.
مایعی که یاخته های جدا شده از بافت سرطانی را در بدن پخش میکند میتواند خون و یا لنف باشد.
ترکیبی با دوازدهم: فصل 4:
یکی مواد شیمیایی جهش زا مانند بنزوپیرن که در دود سیگار وجود دارد ، جهشی ایجاد میکند که منجر به سرطان میشود.
سبک زندگی و تغذیه سالم، غذا های گیاهی که دارای پاداکسنده و الیاف هستند در پیشگیری از سرطان موثرند.
شیوۀ فراوری و پخت غذا بر سلامت آن اثر میگذارد. در مناطقی که مصرف غذاهای نمک سود یا دودی شده رایج است، سرطان شیوع بیشتری دارد. همچنین، بعضی از سرطان ها با مصرف زیاد غذاهای کباب شده یا سرخ شده ارتباط دارند. ترکیبات نیتریت دار مانند سدیم نیتریت، که برای ماندگاری محصولات پروتئینی مثل سوسیس و کالباس به آنها اضافه می شود، در بدن به ترکیباتی تبدیل میشوند که تحت شرایطی قابلیت سرطان زایی دارند.
ترکیب با فصل 5: رادیکال های آزاد عوامل ایجاد سرطان هستند.
ترکیب با فصل 7: زیست فناوری در تشخیص ژن های جهش یافته در افراد مستعد به سرطان کاربرد دارد.
تقسیم کاستمان
در تقسیم میوز فام تن های همتا در آنافاز1 و کروماتیدهای خواهری در آنافاز ۲ از هم جدا میشوند.
نمی توان گفت هر یاخته حاصل از میوز1 بلافاصله میوز ۲ را شروع می کنند. مثلاً در زنان شروع میوز ۲ در اسپرماتوسیت ثانویه به شرط انجام لقاح است.
اگر دو کروماتید خواهری یک کروموزوم در آنافاز میتوز جدا نشوند یک یاخته یک کروموزوم بیشتر و یک یاخته یک کروموزوم کمتر خواهد داشت.
ایجاد یاخته4n=12 از یک یاخته 2n=6 هم در اثر خطا در میتوز و هم در اثر خطا در میوز میتواند رخ دهد.
در پی خطا در تقسیم میوز از یک یاخته 2n=6 میتواند یک یاخته 2n=6 و یک یاخته فاقد کروموزوم به طور همزمان ایجاد شود.
الکل در فرایندهای تخمک زایی و اسپرم زایی اختلال ایجاد می کند؛ به این صورت که در روند جدا شدن کروموزومها اختلال ایجاد می کند.
در تقسیم میوز در مرحله قبل از قرارگیری تترادها در میانه یاخته )یعنی پروفاز۱) امکان تبادل قطعاتی از DNA بین کروماتیدهای غیر خواهری از دو کروموزوم همتا وجود دارد که این فرایند همان کراسینگ اور است.
در متافاز1 تترادها می توانند به حالت های مختلفی آرایش پیدا کنند و در میانه یاخته مرتب شوند.
نشانگان داون
*فقط یکی از یاخته های جنسی ایجاد کننده فرد مبتلا به نشانگان داون غیر طبیعی است. حالتهای مختلف یاخته های جنسی برای ایجاد فرد مبتلا به نشانگان داون
حالت ۱ اسپرم طبیعی + تخمک غیر طبیعی
حالت ۲ اسپرم غیر طبیعی + تخمک طبیعی
میانبر نشانگان داون
به آمیزه ای از نشانه های یک بیماری یا یک حالت نشانگان می گویند.
افراد مبتلا به نشانگان داون در یاخته های پیکری خود ۴۷ کروموزوم دارند.
یاخته های پیکری افراد مبتلا به نشانگان داون دارای ۳ کروموزوم ۲۱ یک کروموزوم ۲۱ اضافی است.
علت بروز نشانگان داون: یکی از یاخته های جنسی ایجاد کننده فرد یا اسپرم یا تخمک دارای دو کروموزوم ۲۱ بوده است. مهم ترین عامل بروز نشانگان داون افزایش سن مادر؛ زیرا احتمال خطای میوزی در تشکیل یاخته های جنسی وی بیشتر میشود. عوامل محیطی مؤثر در اختلال در تقسیم میوز هر دو جنس دخانیات الكل مجاورت با پرتوهای مضر و آلودگی ها.
برای دسترسی به درسنامه کامل و تمام نکات این فصل فایل ضمیمه را دانلود کنید
تست های کنکور مبحث
پاسخنامه تشریحی در فایل ضمیمه قابل مشاهده است!!
ویدیو تحلیل تست های این مطلب
برای عضویت در کانال کانون برتر ها اینجا کلیک کنید.
