چالش‌‎های مشاوره‌‏ای: در رابطه با نتایج مهم آزمون تشریحی

دیده شده است که اغلب، دانش‌آموزان متوسط و ضعیف متأسفانه نسبت به کار تشریحی بی‌اعتنا هستند و حتی دانش‌آموزان برتر نیز گاه آن را مناسب سطح خود نمی‌دانند و آن را غیرضروری می‏‌شمارند!

چالش‌‎های مشاوره‌‏ای: در رابطه با نتایج مهم آزمون تشریحی

دیده شده است که برخی دانش‌آموزان  نسبت به کار تشریحی بی‌­اعتنا هستند و حتی دانش‌­آموزان برتر نیز گاه آن را مناسب سطح خود نمی­‌دانند و آن را غیرضروری می‌‏شمارند!

با اضافه شدن نقش آزمون­‌های تشریحی کشوری در رتبه‌­ی کنکور، طراحی سؤال و تصحیح برگه‌­های امتحانی دانش‌­آموزان توسط کسانی غیر از دبیران آن­‌ها، توجه به کار تشریحی و تعادل بین کار تشریحی و تستی را ضرورتی مبرم می­‌سازد.

هدف این مقاله نادیده گرفتن نتایج مثبت آزمون­‌های تستی در تسلط دانش‌­آموزان بر مباحث درسی نیست، بلکه تأثیرات مهم آزمون­‌های تشریحی بر تثبیت نکات کلیدی در حافظه‌­ی دانش‌­آموزان به مثابه‌­ی مرحله‌­ای از یادگیری است. مرحله‌­ای که حذف آن راه بر درک عمیق دانش‌­آموزان می­‌بندد.

 1- از زاویه‌­ی دید طراحِ سؤالی که می­‌خواهد بفهمد دانش‌­آموز چه مقدار مبحثی را درک کرده است و چه قسمت­‌هایی از آن برای او گُنگ و مبهم است و یا دچار درک نادرست شده است، طرح یک سؤال تشریحی چند بخشی می­‌تواند از یک سو میزان درک دانش­‌آموز را در زیر مبحث‌­های آن موضوع مشخص سازد و از سوی دیگر او را متوجه ابهامات خود کرده و طراحی مسیر مطالعاتی را برای او میسر سازد. اما وقتی طراحی می­‌خواهد همین کار را با طرح سؤال تستی انجام دهد مشکل اول آن است است که گزینه­‌های غلط را باید با پیش­‌بینی مفاهیمی که دانش‌­آموزان ناقص درک کرده‌­اند منطبق سازد اما این مسئله وقتی به خوبی پیش می­رود که دبیر یک کلاس خود طراح سؤال هم باشد (که معمولاً همین طور است) ) زیرا به دلیل شناخت دبیر از دانش­‌آموزان و سطح درک آ­ن­‌ها از مباحث درس، این مهم مقدور خواهد بود.

اما وقتی طراحی سؤال، در ابعاد وسیع‌­تری قرار است صورت گیرد (مثل امتحانات استانی و کشوری) به دلیل عدم ارتباط مستقیم طراح با دانش‌­آموزان و به تبع آن عدم شناخت کافی وی از نقاط ضعف و ابهامات درسی جمع کثیری از دانش­‌آموزان، در همه‌ی موارد گزینه‌­های غلط را نمی­‌توان با زیرکی در سطح دریافت ناقص دانش‌­آموزان طرح کرد (چیزی که به آن سؤال "دام‌دار" می­‌گوییم و طراحی آن به طراحان مجّرب نیازمند است) و به این ترتیب گزینه­‌ی درست توسط دانش‌­آموز راحت‌­تر تشخیص داده می‌­شود.

اما در طراحی سؤالات تشریحی نیازی به مهارت­‌هایی از این نوع نیست و دانش‌­آموزان با سطوح مختلف فهم و دریافت، هریک راه خود را در حل مسئله،، بدون آن که پاسخی پیش رویشان باشد، پیش می‌­گیرند وبرای حل مسئله با توجه به فرصت کافی درگیر چالشی جدی خواهند شد که پس از یافتن راه حل درست (یا دیدن راه حل درست پس از مداقه­‌ی لازم) به درک عمیق‌­تری از مفهوم مربوطه خواهند رسید و نکات کلیدی و فرمول­‌ها در حافظه آن‌­ها تثبیت خواهند شد.


  1. 2- بسیاری از دروس ویژگی­‌ای دارند که وقتی بخواهیم مطالب را از طریق تست و با حذف کار تشریحی بیاموزیم مفاهیم اصلی بطور عمیق و همه جانبه درک نخواهد شد. مثل درس آمار که فهم همه جانبه و تثبیت مطالب کلیدی آن با حل تست مقدور نبوده و یا بسیار مشکل خواهد بود.


  1. 3- وقتی طراح سؤال همان دبیری باشد که مباحث را درس داده است، دانش‎‌­آموزان با روحیات و نحوه­‌ی تصحیح او آشنا هستند اما وقتی مصحح فرد دیگری باشد (که در آزمون­‌های استانی و بخصوص کشوری اینطور است) آنگاه دانش‌­آموز پس از چند آزمون تشریحی خود را با انواع دبیران سخت‌­گیر یا اهل تساهل در تصحیح، تطبیق داده و در پاسخ‌گویی به سوی پاسخ­‌های جامع که مصححین مختلف را قانع سازد متمایل شده و در یادگیری نیز سعی در درک جامع مطالب می­‌کنند، و به این ترتیب این استرس که اکنون عده‌­ای از دانش‌­آموزان هنگام شرکت در آزمون‌­های کشوری دارند که دبیران چه استانی ورقه‌­های امتحانی­‌شان را تصحیح خواهد کرد خلاص خواهند شد! زیرا شایعه‌­ا‌ی در میان دانش‌­آموزان کشور وجود دارد که دبیران فلان استان در تصحیح سخت­‌گیر هستند و دبیران استانی دیگر تسامح بیشتری دارند، و به هرحال نمی­‌توان تفاوت مصححین مختلف را از لحاظ ساده‌­گیری یا سخت­‌گیری در تصحیح انکار کرد. آزمون‌­های تشریحی کانون این خاصیت را دارد که یک برگه‌­ی امتحانی توسط مصححین مختلفی تصحیح می­‌شود که همان طراح سؤال نیستند و سؤالات نیز به شهادت چندین سال سابقه­‌ی این آزمون­‌ها از سطح بسیار خوبی برخوردارند.
    1. 4- برای دانش‌­آموزی که با حذف کار تشریحیِ کافی و بدون تثبیتِ نکاتِ اصلیِ آموزشی و فرمول­‌های اساسی، سعی دارد صرفاً با تست بیاموزد وجود پاسخ درست در یکی از گزینه‌­ها گاه این خطر را دارد که دانش‌­آموز از راه غلط به جواب درست رسیده و وقتی کلید تست را می‌­بیند دیگر دنبال پاسخ تشریحی نرفته و تصور کند چون گزینه­‌ی درست را انتخاب کرده است پس راه حلش نیز صحیح است. به همین دلیل کانون همواره از دانش­‌آموزان خواسته است وقتی درست هم جواب می­‌دهند به راه حل تشریحی توجه کنند.
  2. مثال: ظرفی استوانه ای شکل، محتوی مایعی به چگالی ρ و جرم M است. مایع دیگری به چگالی ρ2=2ρ و با جرم M به ظرف می­‌افزاییم. فشار مایع در کف ظرف چند برابر حالت اول خواهد بود؟

  3. 1)3       2)1        3)4     4)2

  4. حل:

    چگالی مایع دوم ρ2                          چگالی مایع اول ρ1

  5. پس فشار دو برابر شده است و گزینه‌ی 4 درست است!

  6. خُب ، در تجربه دیده‌­ام اغلب دانش‌­آموزانی که مبحث را بدون مداقه‌­ی کافی و حل مسئله­‌ی تشریحی می‌­آموزند چنین راه حلی به کار می‌­برند اما به هرحال به پاسخ صحیح رسیده‌­اند!

  7. راه حل درست این است :

  8. پس فشار نهایی دو برابر حالت اول است و گزینه ی 4 صحیح است.

    در حالیکه در راه حل غلط p2 یعنی فشار مایع دوم به تنهائی فشار کل فرض شده است و دانش‌آموز متوجه نشده که در این حالت

  9. به این ترتیب ممکن است بگویید چه بهتر! پس یادگیری مطالب صرفاً به کمک تست، امتیاز دیگری که دارد این است که گاه راه حل غلط منجر به جواب درست می­‌شود و چه بهتر از این! چون به هر حال نمره را می‌­گیریم، هنگام تصحیح هم که کسی نمی­‌داند راه حل چه بوده است! اما توجه کنید در مثال فوق راه نادرستی که به پاسخ صحیح ختم می‌­شود معمولاً باعث می­‌گردد تا دانش‌­آموز به تصور اینکه جواب را می‌­داند از بررسی پاسخ صحیح منصرف گردد و درکی نادرست در ذهن او تثبیت شود.

  10. عطاءالله غبرائی

11/29/2022 5:45:39 AM