بسیاری از دانشآموزان با ما در میان میگذارند که بارها کتاب درسی را خواندهاند، خط به خط آن را مرور کردهاند، اما وقتی در مقابل یک تست چهارگزینهای قرار میگیرند، گویی با دیواری نامرئی روبهرو میشوند. گاه پاسخ غلط میدهند و گاه اصلاً نمیدانند از کجا شروع کنند. این پرسش برایشان پیش میآید: «مشکل از من است؟»
پاسخ روشن است: مشکل از شما نیست. مشکل از اشتباه گرفتن دو مقولهی متفاوت است؛ «دانستن» با «توانایی حل مسئله».
خواندن کتاب درسی، مانند نگاه کردن به نقشهی یک شهر است. شما میدانید خیابانها کجا هستند، اما تا زمانی که دوچرخه سوار نشده و در کوچهپسکوچهها نچرخیدهاید، واقعاً بلد نیستید از نقطهی الف به ب برسید. تست زدن، همان دوچرخهسواری است. مهارتی جداگانه، که تمرینِ مکرر و آگاهانه میطلبد.
گام نخست: بیایید از «تست آموزشی» شروع کنیم
بسیاری از دانشآموزان بلافاصله پس از مطالعه، کرونومتر را روشن میکنند و فشار زمان را روی دوش خود حس میکنند. اما حقیقت این است که مغز شما هنوز آن مسیرهای عصبی را برای حل آن نوع مسئله نساخته است. انتظار سرعت در این مرحله، مانند انتظار پرواز از جوجهای است که تازه از تخم بیرون آمده.
پیشنهاد ما مشخص است: دستکم برای ۲۴ ساعت اول، قانون «تست آموزشی» را اجرا کنید. یعنی بدون هیچ محدودیت زمانی، چند تست از مبحث مورد نظر انتخاب کنید. هر تست را که حل کردید، چه درست و چه غلط، بلافاصله به پاسخنامهی تشریحی مراجعه کنید. ببینید پاسخ درست چه بوده و روش حل چه تفاوتی با روش شما داشته است. حتی اگر پاسخ شما درست بوده، باز هم پاسخنامه را بخوانید؛ شاید تکنیک سریعتر یا ظریفتری در آن نهفته باشد.
هدف از این مرحله چیزی جز آشنایی با «شهود حل مسئله» نیست. میخواهید ذهنتان کمککم یاد بگیرد که هنگام مواجهه با صورت سوال، به کدام سو حرکت کند.
گام دوم: سوالات را دستهبندی کنید
یکی از مهمترین دلایلی که راه حل به ذهن دانشآموز نمیرسد، این است که هر سوال را یک معمای کاملاً جدید و بیسابقه میبیند. در حالی که تقریباً همهی سوالات کنکور، در دلِ چند خانوادهی مشخص جای میگیرند.
کار ساده است: یک دفترچه بردارید و برای هر مبحث، تیپهای مختلف سوالات را یادداشت کنید. برای نمونه:
در درس زیستشناسی: تیپ سوالات مربوط به مقایسهی میتوز و میوز، تیپ سوالات شکل و جایگذاری اندامکها، تیپ سوالات مربوط به ترشحات غدد.
در درس عربی : تیپ تشخیص نوع فعل، تیپ اعراب مبتدا و خبر، تیپ ترجمه با تکیه بر خانوادهی فعل.
حالا از کتاب تست خود، از هر تیپ، پنج سوال پشت سر هم و بدون محدودیت زمانی حل کنید. آنقدر این کار را تکرار کنید تا وقتی صورت یک سوال جدید را میبینید، ناخودآگاه در ذهنتان بگویید: «آها! این سوال از تیپ فلان است، پس روش حلش باید به این شکل باشد.»
این روش، شما را از حالت «حدسزدن» خارج کرده و وارد مرحلهی «تشخیص دادن» میکند.
گام سوم: تحلیل بدون قلم؛ راهی برای صرفهجویی در زمان
برخی از شما میگویید: «فرصت نمیکنم همهی تستهای غلط را دوباره حل کنم. تعدادشان زیاد است.» درست میگویید. اما خبر خوب این است که نیازی به این کار نیست.
پس از هر جلسهی تستزنی، تستهایی که غلط زدهاید یا به آنها پاسخ ندادهاید را در سه دسته قرار دهید:
دستهی اول: اشتباهات محاسباتی یا بیدقتی.مانند این که ۲ را در ۳ ضرب کردهاید و ۵ نوشتهاید. در اینجا فقط برای خود یادداشت کنید: «مواظب باش دیگر این اشتباه را نکنم.» نیازی به حل دوباره نیست.
دستهی دوم: ضعف در تکنیک حل.روش کلی را میدانستید اما در یک مرحله گیر کردهاید. در اینجا فقط همان نقطهی اوج حل را یادداشت کنید. مثلاً در درس عربی: «اینجا باید به جای ترجمهی لفظی، به خانوادهی فعل توجه میکردم.»
دستهی سوم: ضعف مفهومی.اصلاً نمیدانستید سوال از کجای کتاب است. این دسته از سوالات را علامت بزنید. روز بعد، فقط چند تست آموزشی از همان تیپ خاص بزنید، نه این که کل فصل را دوباره بخوانید.
با این روش، از میان بیست تست غلط، تنها بر روی سه یا پنج تست تمرکز میکنید و بقیه را تنها با یک یادداشت کوتاه کنار میگذارید. این گونه زمانتان به هدر نمیرود.
یک هفته برای تغییر
اگر این روش را تنها به مدت یک هفته اجرا کنید، نتیجه را لمس خواهید کرد. برنامه پیشنهادی ما به این شرح است:
روز اول و دوم: فقط تست آموزشی، بدون کرونومتر، همراه با مقایسهی مداوم با پاسخنامه.
روز سوم: دستهبندی سوالات هر مبحث به سه یا چهار تیپ اصلی.
روز چهارم و پنجم: تمرین پنج تست متوالی از هر تیپ، به صورت آموزشی.
روز ششم: تست زماندار با استاندارد کنکور از همان تیپها.
روز هفتم: تحلیل خطاها بر اساس جدول سهدستهای.
دانش اموز عزیز
به خودت سخت نگیر. شما در حال یادگیری یک مهارت تازه هستید؛ مهارتی به نام «حل مسئله در شرایط محدودیت». این مهارت مانند هر مهارت دیگری، ابتدا آهسته و شاید کمی خستهکننده پیش میرود، اما به زودی به بخشی از وجودتان تبدیل خواهد شد.شما میتوانید. فقط کافی است قدم اول را درست بردارید.
موفق و پیروز باشید.
