دوستان عزیز سلام.
درسنامهی زیر توسط خانم گلشن اسکندری، رتبهی 5 منطقهی 3، دانشجوی رشتهی سینمای دانشگاه هنر تهران و پشتیبان ویژهی گروه هنر تهیه شده.
برای گرفتن مشاوره از ایشون میتونید با تلفن 0216463 و داخلی 1191 در تماس باشید.
زهصداهای مضرابی (زخمهای)
دوتار
دوتار از خانواده سازهای زهی مضرابی زخمهای مقید است که با انگشت دست نواخته میشود.
دوتار در برخی رسالههای قدیم موسیقی ایران با عنوان تنبور یا تمبور شناخته شده از سازهای متداول در ایران قدیم است.
ساز دوتار، دو وتر و دو گوشی دارد و سیم خرک و شیطانک از دیگر اجزای آن است.
دستان بندی دوتار در نواحی مختلف ایران از نظر تعداد و فواصل دستانها متفاوت است و علت آن تفاوت میان محتوا و فواصل موسیقایی هر ناحیه نسبت به ناحیه دیگر است.
دوتار شرق خراسان دارای 9 دستانبندی است. امروزه بعضی نوازندگان تز دوتارهایی با 13 تا 17 استفاده میکنند.
دوتار، مهمترین ساز در همراهی آوازهای مناطق شمال شرق ایران است و با هیچ ساز دیگری جز در موارد خاص با دایره همراهی نمیشود.
دوتار شمال خراسان توسط نوازندگانی که بخشی نامیده میشود نواخته میشود. بخشی خواننده، نوازنده و شاعر است.
دوتار مهمترین ساز مناطق ترکمن نشین ایران و مهمترین ساز در همراهی آوازهای این منطقه است.
دوتار مهمترین ساز در همراهی آوازهای منطقهی شرق خراسان است.
تنبور -کرمانشاه و لرستان
تنبور از معدود سازهای ایران است که مقدس شمرده میشود.
حوزه اصلی رواج تنبور، استان کرمانشاه به ویژه منطقهی گوران و صحنه و بخشهایی از لرستان است.
تنبور از خانواده سازهای زهی مضرابی زخمهایی مقید است که با انگشتان دست نواخته میشود.
تنبور در اصل دو وتر دارد، اما از چند دهه گذشته معمولاً با سه وتر نواخته میشود.
تنبورهای قدیم دو وتر و تنبورهای جدید سه وتر دارند.
کوک تنبور متفاوت است اما شاخصترین و متداولترین آنها دو نمونه است.
موارد و نوع استفاده از تنبور:
همراهی ذکرها و مقامهای مذهبی در مجالس ذکر سلسله یارسیان است.
تمبوره - تالش
تمبوره از سازهای تالش در غرب گیلان است که نام و ساختمان آن ارتباطش را با تنبور به اثبات میرساند.
تمبوره از خانواده سازهای زهی مضرابی مقید است که هم با مضراب و هم با انگشت دست نواخته میشود.
نکته: تمبوره تالشی، کوچکترین ساز زهی مضرابی (زخمهای) در نواحی مختلف ایران است.
تمبوره 3یا 4 وتر دارد و کاسه و دستهاش به صورت یکپارچه ساخته میشود.
موارد و نوع استفاده:
همراهی کننده آوازها و مقامهای تالشی است و معمولاً در مجالس عروسی و شادمانی به صورت تنها نواخته میشود. این ساز در تالش همراه با دایره نواخته میشد.
تمبورک - بلوچستان
تمبورک برخلاف آنکه بیانگر تمبور کوچک باشد، سازی نسبتا بزرگ است که در سرتاسر بلوچستان متداول است.
تمبورک از خانواده سازهای زهی مضرابی (زخمهای) مقید است که غالباً با انگشتان دست و به ندرت با مضراب نواخته میشود.
تمبورک سه وتر و سه گوشی دارد و غالباً بدون دستان است.
موارد و نوع استفاده: ساز همراهی کننده در موسیقی بلوچستان است.
کوک ساز تمبورک ثابت است زیرا این ساز به استثنای تمبورکهای دارای دستان، سازی ملودی نواز نیست و یک ساز همراهی کننده است.
رباب هجده تار - بلوچستان و سیستان
رباب از سازهای قدیمی ایران است که امروزه فقط در شمال بلوچستان، سیستان و افغانستان تا حدودی پاکستان و تاجیکستان رواج دارد.
رباب از سازهای زهی مضرابی (زخمهای) مقید است که با مضراب نواخته میشود.
رباب هجده تار بدنهی کشیده و بلند و دستهای کوتاه دارد. رباب دو گروه وتر اصلی واخوان دارد. روی وترهای اصلی مضراب نواخته میشود و وترهای واخوان از ارتعاش وترهای اصلی به صدا در میآیند.
وترهای اصلی از روی خرک و وترهای واخوان از سوراخهای ایجاد شده در بدنه خرک عبور میکنند.
روی دسته کوتاه و ضخیم رباب سه یا چهار دستان و گاه بیشتر بسته میشود.
تعداد وترهای اصلی 6 تعداد وترهای واخوان 12 تا 13 عدد است.
رباب پنج تار - بلوچستان
نوع خاصی از رباب است که در محافل ذکر دراویش صاحبان در سراوان بلوچستان استفاده میشود.
رباب پنج تار از خانواده سازهای زهی مضرابی (زخمهای) مقید است که با مضراب نواخته میشود.
رباب پنج تار بدنهای کشیده و نسبتا بلند دارد و بخش عمده آن یعنی کاسه طنینی، دسته ، سرپنجه و تاج بکپارچه است.
کاسه طنینی رباب پنج تار، یک قسمتی و روی دهانه آن با پوست پوشانده شده است.
رباب پنج تار فاقد دستان است و پنج وتر و پنج گوشی دارد.
موارد استفاده ساز رباب پنج تار: فقط در محافل ذکر دراویش صاحبان در حومه سراوان بلوچستان استفاده میشود و ساز آیینی این فرقه است. این ساز همراهی کننده تک خوان در اجرای غزل خوانی و ذکر ها و گروه خوانی است.
بینجو - بلوچستان
بینجو در اصل یک ساز بلوچی نیست و حدود پنجاه سال قبل از پاکستان به بلوچستان ایران مهاجرت کرده است.
بینجو از خانواده سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) مقید است که با مضراب نواخته میشود.
بینجو اگر چه یک ساز زهی مضرابی مقید است اما انگشتان دست نوازنده با پردهها و وترها تماس نمییابد و این عمل با دکمهها و شستیها و تیغههای فلزی صورت میگیرد.
بینجو یک جعبه طنینی هندسی شکل نسبتا کشیده و دراز با عمق کم دارد که روی آن صحفه چوبی قرار دارد.
ساز عاشیقی -قوپوز - آذربایحان شرقی و غربی و دیگر مناطق ترک نشین
سازی که امروزه در دست عاشیقهای آذربایجان دیده میشود، ساز نام دارد و به ساز عاشیقی معروف است. سازی که اوزانهای قدیم مینواختند قوپوز یا چگور نام داشته است.
ساز عاشیقی از خانواده سازهای زهی مضرابی (زخمهای) مقید است که با مضراب نواخته میشود.
ساز عاشیقی کاسهی طنینی ترکهای بزرگی به شکل نیمه گلابی و دستهای طویل دارد.
عدد 9 در سنت موسیقی عاشقی آذربایجان اهمیت زبادی دارد.
ساز عاشیقی کاسه نه ترکه، نه وتر، نه گوشی و نه دستان دارد.
امروزه به این ترکیببندیهای نه تایی در ساختمان ساز کمتر توجه میشود و تعداد دستانها افزایش یافته و تعداد ترکهها به 11تا 13 قطعه رسیده اند.
ساز عاشیقی به شکل سنتی 9 وتر دارد که در سه ردیف سه تایی در کنار هم قرار میگیرد.
باغلاما و سازهای هم خانواده آن - آدربایجان غربی و کردستان
باغلاما در اصل ساز ملی قوم ترک منطقهی آناتولی است و ور میان ترک زبانان و کرد زبانان ترکیه و شمال عراق رایج است.
گمان میرود باغلاما و سازهای هم خانواده آن محصول تغییر و تحولاتی هستند که روی قوپوز (ساز عاشیقی) صورت گرفته است.
ساز باغلاما و هم خانواده آنها کوکهای محتلفی دارند که متداولترین آنها:
تمبیره نوبان - هرمزگان
مراسم نوبان که نوعی آیین موسیقی درمانی در هرمزگان است آوازها و سازهای خاص خود را دارد.
مهمترین و شاخصترین ساز این مراسم تمبیره است.
تمبیره نوبان از خانواده سازهای زهی مضرابی (زخمهای) است که غالبا به صورت مطلق و گاه مقید و با مضراب نواخته میشود.
تمبیره کاسه طنینی گرد و قدح مانندی از چوب دارد که بر روی دهانه کاسه پوست ضخیمی می کشند و روی پوست چهار سوراخ ایجاد می کنند. دو سوراخ پایینی باز هستند که در افزایش طنین صدا موثرند.
کوک تمبیره نوبان براساس مطالعه دو نمونه:
زه صداهای آرشه ای (کمانی)
کمانچه
کمانچه سازی زهی آرشهای مقید است. طول کمانچه حدود 75 سانتی متر است.
کمانچه را در حالت نشسته مینوازند ، به این صورت که ساز عمودی در دست چپ نوازنده قرار میگیرد و آرشه با دست راست به صورت افقی، بر سیمها کشیده میشود. کاسه طنینی کمانچه کرهای شکل و توخالی است، در سطح بالایی آن دهانهای باز وجود دارد که بر آن پوست کشیده میشود.
تعداد و جنس سیمهای کمانچه چهار سیم فلزی با ضخامتهای متفاوت است. وسعت معمول صدای کمانچه نزدیک به سه اکتاو است.
به علت وجود کوکهای مختلف و عدم وجود دستانبندی، تمام فواصل موسیقی ملی (پرده-نیم پرده-ربع پرده ) در این ساز قابل اجرا هستند.
طول دسته کمانچه 25 و قطر تقریبی آن 3سانتی متر است. کلید نت نویسی کمانچه، کلید سل خط دوم حامل است.
کوک سیمهای کمانچه: کوک سیمها قابل تغییر است. کوک سیمها فواصل چهارم یا پنجم درست دارند.
کمانچه در نواحی مختلف ایران:
کمانچه در شمال ، خراسان، گلستان (ترکمن نشین ، کتول) ،دامغان، طالقان، گیلان ،کرمانشاه ، آذربایجان غربی و شرقی ، لرستان، بختیاری و فارس همچنین شرق مازندران متداول است.
کمانچه در مناطق گیلان، دامغان، طالقان و فارس رو به فراموشی است.
کاسه پشت باز: کمانچههای لرستان ،کرمانشاه ، چهار محال بختیاری ، کتول گلستان ، دامغان سمنان نیز کاسه طنینی پشت باز دارند و صدای این نوع کمانچهها شفافتر، شدیدتر و تا حدی تیز تر و نافذتر است.
کاسه پشت بسته: کمانچههای پشت بسته در شمال خراسان، ترکمن نشین گلستان ، شرق مازندران ، گیلان ، طالقان،آدربایجان شرقی و غربی و فارس متداول است. صدای این نوع کمانچهها در مقایسه با کمانچههای پشت باز، گرفتهتر، نرمتر، تودماغیتر است.
نوازندگان کمانچه در نواحی مختلف ایران : اسماعیل جعفری نیا(قشقایی)، بهرام بردی کر(ترکمن صحرا)، همت علی سالم(لرستان)، اکبر منوچهری(سمنان)، حسین حیدری(بختیاری)، علی فرشباف(آذربایجان شرقی)، ابرارخان خوشخوان(گیلان)
قیچک
قیچک از سازهای زهی آرشه ای مقید است که در ساخت آن، چوب و پوست و فلز به کار می رود.
طول این ساز حدود 56 سانتی متر است و اجزای اصلی آن کاسه،دسته و سر پنجه است.
ساز قیچک فاقد دستانبندی ست و تمام فواصل موسیقی ملی (پرده-نیم پرده-ربع پرده) روی آن قابل اجراست.
تعداد و جنس سیمهای قیچک : قیچک دارای 4سیم از جنس فلز است که چهارمین سیم روکش دار و ضخیم تر است.
وسعت قیچک : وسعت صدای قیچک معمولی حدود دو اکتاو است.
کوک سیمهای قیچک : کوک سیمهای قیچک معمولی به صورت پنجمهای پایین رونده است و کوک سیمهای سوم و چهارم در مقامهای مختلف قابل تغییر است.
نتنویسی قیچک معمولی و قیچک آلتو با کلید سل خط دوم حامل، و برای قیچک باس با کلید فا خط چهارم است.
انواع قیچک ( قیچک معمولی-قیچک آلتو -قیچک باس)
کوک سیمهای قیچک آلتو با فواصل پنجم درست (3/5پرده) و وسعت آن حدود دو اکتاو، و طول سیمها حدود 37 سانتیمتر است.
کوک سیمهای قیچک باس با فواصل پنجم درست، و وسعت آن حدود دو اکتاو، و طول سیمها حدود 70 سانتیمتر است.
نکته: برای تسهیل و دقت در کوک کردن قیچک و کمانچه از تاندون استفاده می شود.
سروز یا سرود (قیچک بلوچستان)
سروز در بلوچستان پاکستان ساروز یا سارود است و در زبان فارسی به قیچک یا غژک معروف است.
قیچک یا سروز، مهمترین و اصیل ترین ساز در موسیقی بلوچستان ایران و از خانواده سازهای زهی آرشهای مقید است که در رده بندی سازها در گروه زه صداهای آرشهای قرار میگیرد.
ویژگی ظاهری و ساختاری قیچک بلوچی : کاسه طنینی قیچک بلوچی حجیم و دو قسمتی است و دو فرو رفتگی در دو طرف آن وجود دارد. قیچک بلوچی 11وتر و 11 گوشی دارد. وترها به دو قسمت تشکیل میشوند : اصلی و فرعی (واخوان ها).
قیچک بلوچی چهار وتر اصلی دارد که روی آنها آرشه کشیده شده است و هفت وتر فرعی دارد که روی آنها آرشه کشیده نمیشود و با ارتعاش سیمهای اصلی مرتعش میشوند. وترهای اصلی از یک طرف به سیمگیر و از طرف دیگر به گوشیها متصل میشوند. وترهای واخوان از یک طرف به سیم گیر و از طرف دیگر به گوشیهای مربوط به خود متصل میشوند. از یازده گوشی، ده گوشی در قسمت سرپنجه و یک گوشی که مربوط به آخرین وتر واخوان است درقسمت جانبی دسته قرار دارد. آرشه قیچک بلوچی یک ترکه باریک کمانی چوبی است که به دو سرش رشتههای دم اسب بسته شده است.
نوازنده قیچک بلوچی : دین محمد زمک زهی
قیچک سیستان
قیچک سیستان از خانوادهی سازهای زهی آرشهای (کمانی) مقید است. قیچک سیستان از نظر ویژگیهای ظاهری و تکنیکهای اجرایی تا حدودی به قیچک بلوچی شباهت دارد، اما ساختمان و تکنیک سادهتری دارد. با فراموش شدن رباب امروزه قیچک تنها ساز خانواده ناحیهی سیستان و مهمترین ساز در همراهی با آواز است. باوجود شباهتها میان قیچک سیستانی با بلوچی تفاوتهایی دیده میشود. کاسه طنینی قیچک سیستانی از قیچک بلوچی بلندتر و لاغر تر است و دو قسمتی است که از داخل به هم مرتبط هستند.
قیچک سیستان دارای 3وتر اصلی و 7وتر فرعی است. از میان وترهای اصلی فقط روی وترهای اول و سوم انگشت گذاری میکنند. از وتر دوم به صورت دست باز استفاده میکنند. آرشه قیچک سیستان یک ترکه چوبی خمیده است که به دو سر آن رشتههایی از موی دم اسب بسته شدهاند.
نوازنده قیچک سیستانی : مستیان مالکی