جزوه آرایه‌های ادبی واج آرایی و واژه آرایی

خلاصه ای از واج آرایی و واژه آرایی منطبق با آزمون 15 مرداد 1400

جزوه آرایه‌های ادبی واج آرایی و واژه آرایی

ویژه آزمون ۱۵ مرداد ماه ۱۴۰۰

جزوه آرایه های ادبی( علوم و فنون ادبی)


با نزدیک شدن به کنکور سراسری، تمرکز اکثر داوطلبان معطوف به مباحث حفظی و تکرار آنها برای به یاد نگه داشتنشان خواهد شد؛ این اشتباه رایج پس از مدتی منجر به کاهش تسلط دانش آموزان در مباحث تکنیکی همانند "آرایه های ادبی "میشود. از طرف دیگر، تجربه نشان از آن دارد که تست زنی و تمرین در این دسته از مباحث، نمی تواند جایگزین مطالعه ی درسنامه باشد . به همین دلیل، مجاب شدیم درسنامه ای به صورت جمع بندی نکات و مثال های آرایه های ادبی گردآوری کنیم تا داوطلبان کنکور و دانش آموزان از خواندن چند باره ی درسنامه های حجیم و وقت گیر رها شوند. آرایه های ادبی بر مبنای تقسیم بندی علمی به ۳ دسته تقسیم میشوند:

بیان: علوم و فنون ادبی ۲ 

بدیع لفظی: علوم فنون ادبی ۱

 بدیع معنوی: علوم و فنون ادبی۳

 


 واژه آرایی(تکرار) تکرار کردن کلمه ای واحد در معنا و نوشتار و تلفط یکسان ، بیش از یک بار در شعر. - بر همگان گر ز فلک سنگ ببارد همه شب / من شکر اندر شکر اندر شکر اندر شکرم 

من طلب اندر طلبم تو طرب اندر طربی/ آن طربت در طلبم پا زد وبرگشت سرم 


نکته کنکوری: اصولا آن چه در تکرار (واژه آرایی) اهمیت دارد،  جنبه ی موسیقیایی و آوایی سخن است؛ پس نمی توان گفت هرگاه شکل نوشتاری واژه ها در یک بیت یا عبارت، دو یا چند بار تکرار شد، ما می توانیم آن را واژه آرایی تلقی کنیم؛ با این حال در برخی سوالات دیده شده است که طراحان به این شرط توجهی ندارند و هر نوع تکراری را واژه آرایی تلقی می کنند. بر همین مبنا این آرایه برای رد گزینه، انتخاب هوشمندانه ای نیست.


در این قسمت به بررسی بدیع لفظی می پردازیم. بدیع لفظی شامل آرایه هایی مثل واج آرایی، سجع، موازنه و ترصیع و جناس است.

واج آرایی یا نغمه ی حروف: تکرار یک حرف (صامت یا مصوت) در کلیات یک مصرع، بیت یا عبارت که باعث آهنگین شدن سخن می شود. و در واج آرایی، شکل آوایی یا همان تلفظ واج ها اهمیت دارد نه صورت نوشتاری آنها. پس: ز، ذ، ض، ظ همگی یک واج مشترک محسوب می شود.

مثال: اگر کسی وصف او ز من پرسد تکرار واج س دوبار و ص یکبار مجموعة 3 بار) و تکرار یک واج بیش از ۳ بار و البته در فاصله های نزدیک به هم واج آرایی ادبی تلقی می شود.



مثال: از دل تنگ گنهکار بر آرم آهی/ کآتش اندر گنه آدم و حوا فکنم 

تکرار واج «۱» در هر دو مصراع به واسطه ی دفعات تکرار و نزدیک بودن به هم واج آرایی محسوب می شود؛ ولی تکرار واج «گ» در مصراع اول و دوم به دلیل فاصله ی صامت های گ از هم دیگر هیچ زیبایی خاصی به بیت نیفزوده است. همینطور تكرار واج «ک» نیز تاثیری در خیال انگیز بودن بیت ندارد. و تکرار مصوت کوتاه « ٫ »در صورتی که تعداد دفعات تکرار و نزدیک

بودن آنها به یکدیگر موسیقی خاصی به بیت بدهد، می تواند نوعی از واج آرایی محسوب شود. مثال: باده ی گلرنگ تلخ تیز خوش خوار سبک/ نقلش از لعل نگار ونقلش از یاقوت خام تکرار مصوت كوتاه - در مصراع اول)

جزوه آرایه های ادبی

: نکته کنکوری با وجود اینکه تشخیص آرایه ی واج آرایی آسان است، ولی با توجه به رویه ی کنکورهای سراسری، پیشنهاد می کنیم از این آرایه برای حذف گزینه در سوال های ترکیبی استفاده نکنید؛ زیرا که در مواردی دیده شده است، طراحان سوال با توجه به سلیقه ی خود با این آرایه برخورد کرده اند و بر همین مبنا می توان گفت علی رغم سادگی واج آرایی، این آرایه خیلی هم قابل اعتماد نیست.

: نکته کنکوری با توجه به نوآوری های کنکور سراسری در درس علوم و فنون ادبی -که هر ساله یک یا دو سال جدید و غیرقابل پیش بینی طرح می شود این امکان وجود دارد که طراحان با ترکیب آرایه ی واج آرایی و مباحث قلمروهای فکری در سبک های مختلف، داوطلبان را بیازمایند. بنابراین به یاد داشته باشیم که این آرایه می تواند در بسیاری از ابیات در خدمت معنا و مضمون (قلمرو فکری) باشد.



- به عنوان نمونه , واجهای «ش» و «س»: القاکنده ی حس شادی و فضای ذهنی مثبت - واج «ز»: القاکننده ی حزن و اندوه , واجهای «خ» و «چ»: القاکننده ی خشم و التهاب - هجاهای کشیده متوالی: آهنگ خوانش شعر را کند می کند و القاکننده ی غم و اندوه است.

مثال ها: شب است و شاهد و شمع و شراب شیرینی /غنیمت است چنین شب

که دوستان بینی / تکرار واج «ش» القاکننده ی شادی است.

نزد ما زاری به از آزار، بیزاری مباش/ تا نگیرد بر سر بازار، آزاری تو را  

تکرار واج «ز» القاکنندهی ضجه و زاری است. - آه تا کی از سفر باز نیایی باز آ / اشتیاق تو مرا کشت کجایی باز آ 

 تکرار هجاهای بلند و کشیده، آهنگ خوانش را کند می کند و حس ناامیدی را القا می کند.

تست های واج آرایی

 1- درکدام گزینه آرایه «واج آرایی» وجود ندارد؟ 1) روزگاری است که سودای بتان دین من است/ غم این کار نشاط دل غمگین من است

 ۲) هر گوشه یکی مستی دستی زده بر دستی | وان ساقی هر هستی، با ساغر شاهانه 

۳) شبان وادی ایمن گهی رسد به مراد که هفت سال به جان بندگی شعیب کند

 ۴) آن کیست کز روی کرم ، با ما وفاداری کند/ بر جای بدکاری چو من ، یک دم نکوکاری کند


و تست های واج آرایی: ٢. در کدام یک از گزینه ها، واج آرایی دیده نمی شود؟

 ۱) از پای تا به سر همه سمع و بصر شدم.

 ۲) خلق چو مرغابیان ، زاده ز دریای جان. 

۳) دردی نه دوا پذیر دارد.

 ۴) دید مجنون را یکی صحرانورد.


نویسنده: سید علیرضا احمدی

رتبه ۴۱ کنکور سراسری