تقسیمات کلی چاپ دستی
چاپ دستی به 4 دسته تقسیم میشود:
الف) برجسته ب) گود ج) مسطح د) شابلونی هـ) تک چاپ
l تک چاپ (مونوپرینت و مونوتایپ):
- در آن ایجاد تنها یک نسخة چاپی مورد نظر است.
- ممکن است در آن از سطوح صاف یا ترکیبی از چند نوع کلیشه به عنوان سطح حامل استفاده کنیم.
- کلیشه میتواند موقتی و یکبار مصرف باشد.
- ممکن است حتی از روش کولاژ برخی اشیا نیز در ساخت کلیشه استفاده شود.
مونوتایپ:
- دو روش تک چاپ مونوتایپ عبارتاند از: الف) طراحی روی شیشه ب) طراحی پشت کاغذ
چاپ مونوپرینت با تکه چسبانی اشیا:
- کلیشههای موقتی مناسب برای چاپ مونوپرینت با اتصال اشیای بافتدار و پُرنقش بر یک سطح صاف (شیشه، چوب، فلز و ...) به دست میآیند. فقط هنگام انتخاب آنها باید به قابلیت جذب مرکب و میزان مقاومت آنها در مقابل فشاری که در جریان چاپ به آنها وارد میشود، توجه کرد.
چاپ چند رنگ:
برای چاپ چند رنگ با روش حکاکی روی چوب و لینولئوم 3 روش وجود دارد:
الف) روش جفتکاری (پازل)
ب) روش حکاکی چند مرحلهای (کاهشی)
ج) روش چند کلیشهای
الف) روش جفتکاری:
رنگ قسمتهای مختلف را تفکیک کنید، قسمت مربوط به هر رنگ را برش دهید و از یکدیگر جدا کنید. سپس هر تکه را به رنگ مربوط به خود آغشته کنید، تمام قطعات مرکبی شده را در کنار هم جفت کرده و به یکباره چاپ کنید.
ب) روش حکاکی چندمرحلهای:
طرح را رنگبندی و هر یک از رنگها را مشخص کنید. قسمتهای سفید را روی صفحه حک کنید و سپس کلیشه را به رنگ اول خود آغشته سازید و چاپ کنید. در مرحلة دوم، قسمتهای مربوط به رنگ اول را روی کلیشه حکاکی و آن را به رنگ دوم آغشته و روی رنگ اول چاپ کنید. این کار را با رنگهای بعدی نیز انجام دهید.
ج) روش چندکلیشهای:
پس از رنگبندی طرح، برای هر رنگ یک کلیشه بسازید. استفاده از طلق یا کاغذ نشانهگذاری شده در مرحلة چاپ ضروری است.
چاپ با شابلون:
- تفاوت این روش با سه روش گفته شده (گود، برجسته و مسطح) این است که در آنها مرکب از روی کلیشه بر کاغذ منعکس میشود؛ اما در این روش، مرکب از میان کلیشه (شابلون) عبور میکند و در سمت دیگر روی سطح چاپ شونده مینشیند.
- از نمونههای اصلی این روش چاپی: الف) چاپ استنسیل ب) سیلک اسکرین (سریگرافی)
- در این روش، طرح با جهت اصلی بر شابلون اجرا میشود و با همان جهت نیز چاپ میشود.
l چاپ استنسیل (ترافارد):
- طرح خود را روی کاغذ یا طلق پیاده کنید. اطراف طرح را با استفاده از کاتر یا قیچی ببرید. با استفاده از اسفنج یا تامپون مقداری رنگ بردارید و آن را چند بار به قسمت بدون رنگ شیشه بزنید تا مقدار رنگ آن به حداقل برسد.
با ضربات آرام و یکنواخت، اسفنج را به قسمتهای خالی شابلون بزنید. پس از اتمام کار شابلون را بردارید.
l چاپ سیلک اسکرین:
- نوعی از چاپ شابلونی است که در آن مرکب یا رنگ چاپ از منافذ باز یک توری که بر قاب یا چهارچوبی نصب شده، عبور میکند و در سمت دیگر بر سطح چاپشونده مینشیند.
2) ساخت شابلون:
تکنیک مداد شمعی: طرح را با چسب کاغذی، زیر توری و در وسط آن ثابت کنید. خطوط طرح را با مداد نرم روی توری طراحی کنید. اطراف کادر را با لاک غیرحساس رقیق شده بپوشانید و با سشوار آن را خشک کنید. قسمتهای منفی طرح را با مداد شمعی از داخل توری بپوشانید.
تکنیک استنسیل (کاغذ پوستی): طرح را زیر ورقة پوستی بگذارید و خطوط آن را با مداد ترسیم کنید. قسمتهای تیره را با تیغ برش و قیچی خارج کنید.
تکنیک لاک و قلممو: طرح را زیر توری بگذارید و با مداد معمولی، آن را روی توری پیاده کنید. فضای بیرون کادر تصویر را با لاک (غیرحساس) بپوشانید و خشک کنید. فضاهای سفید طرح را با قلممو و لاک پر کنید.
حکاکی روی فلز (شیوة درای پوینت):
1) طراحی:
- طرح مناسب: دارای خط، بافت هاشور و نقطه
- طرح، معکوس بر کلیشه اجرا میشود، بنابراین با جهت اصلی بر کاغذ چاپ میشود.
2) ساخت کلیشه
- با استفاده از سوهان و سنباده، لبهها و گوشههای صفحة فلزی را نرم و صاف کنید. طرح را با حرکت دادن مغار و با فشار روی صفحة فلزی، حکاکی کنید.
3) چاپ:
- میز چاپ: عبارت است از یک صفحة مسطح در ابعاد بزرگتر از شابلون که در یک سمت به گیرهای متصل است.
- روش کار: شابلون را به گیرة چاپ متصل کنید و کاغذ را زیر آن بگذارید. رنگ را با استفاده از کاردک یا یک قاشق در حاشیة بالایی طرح بریزید. با یک اسکوئیجی، رنگ را به سمت دیگر ببرید. توری را بالا بیاورید و کاغذ چاپ شده را بردارید.
- غیر از استنسیل کاغذی، مرحلة چاپ برای تمام روشها مشابه یکدیگر است.
- چاپ با تکنیک استنسیل کاغذی: پس از متصل کردن شابلون به گیره و نشانهگذاری محل کاغذ روی صفحة چاپ، اولین کاغذ چاپ را در جای خود قرار دهید و استنسیل کاغذی را روی آن بگذارید. توری را پایین آورده و مراحل چاپ را مثل قبل تکرار کنید.
l چاپ چند رنگ:
- برای هر رنگ، شابلون جداگانهای ساخته میشود و چاپ هر رنگ پس از خشک شدن رنگ قبلی انجام میشود.
هنری ماتیس- استنسیل
4) چاپ گود:
- در چاپ گود، برخلاف روش برجسته، مرکب از قسمتهای فرو رفتة لوحه بر سطح چاپ شونده، منتقل میشود؛ یعنی قسمتهای چاپ شونده، روی لوحه حکاکی یا گود میشود و قسمتهای خارج از طرح به همان شکل باقی میماند.
- از متداولترین چاپهای گود: شیوة حکاکی روی فلز، دارای دو روش:
الف) مستقیم: سطح فلز با ابزارهای نوک تیز حکاکی میشود. مثال: درای پوینت
ب) غیرمستقیم: با استفاده از مواد خورنده (اسید)، فلز حکاکی میشود. مثال: اچینگ، مزوتینت و آکواتینت
5) چاپ مسطح:
- در چاپ دستی مسطح، همة قسمتهای چاپ شونده و غیرچاپ شوندة کلیشه در یک سطح قرار دارند.
- بر پایة تضاد مرکب چرب با آب شکل گرفته است.
- ساخت کلیشه: انتقال طرح و نوشته از کلیشة آغشته به مرکب چرب به روی کاغذ در فضای مرطوب
- جنس کلیشه: سنگ و فلز
- لیتوگرافی یا چاپ سنگی: تکنیکی که در آن از روش چاپ مسطح استفاده میشود.
