جمله به دو نوع اسمیه و فعلیه تقسیم می شود.
جمله اسمیه:به جمله ای که با اسم شروع می شود جمله اسمیه می گویند.
جمله فعلیه :به جمله ای که با فعل شروع می شود جمله فعلیه می گویند.
در درس قبل با جمله اسمیه آشنا شده اید.
جمله اسمیه:
مبتدا+خبر مبتدا و خبر هر دو مرفوع هستند.
العلم مفیدٌ العلم:مبتدا و مرفوع مفیدٌ:خبر و مرفوع
جمله فعلیه
جملات زیر فعلیه هستند چون با فعل شروع شده اند.
)أنـْزَلَ اللهُ الْمَطَرَ فَأَحْيا بِهِ الأرضَ .
2)يُسَبِّحُ لِلّهِ ما في السَّموات و ما في الأرض .
3)اِصْبِرُوا إنَّ اللهَ مَعَ الصّابرين .
ساختار جمله فعلیه:فعل و فاعل دو رکن اصلی جمله فعلیه هستند.
فعل+فاعل+(مفعول به)+...
فاعل در عربی هیچ گاه قبل از فعل نمی آید به عبارت دیگر فاعل همیشه بعد از فعل می آید.
راه تشخیص فاعل
فاعل در جمله انجام دهنده کار است و علامتي دارد كه با ديدن آن به « فاعل » بودن كلمه پي مي بريم. علامت فاعل « رفع ــُـ » است . يعني كلُّ فاعلٍ مرفوعٌ
جَــلَــسَ الــتِّلميذُ عَلَــي الْكُرسِّي . جاءَ عليٌّ .
فعل فاعل و مرفوع فعل فاعل و مرفوع
انواع فاعل
: فاعل در جملات عربي بعد از فعل و به سه صورت مي آيد :
1- اسم ظاهر : خَلـَقَ الـلهُ الـسَّموات و الأرضَ بـالْحَقِّ .
فاعل و اسم ظاهر
2- ضمير بارز ( آشكار ) : اِصْبِرُوا إنَّ اللهَ مَعَ الصّابرين .
فاعل ضمير بارز « واو »
3- ضمير مستتر ( پوشيده ) : علی ذهب
( فاعل اين عبارت ضمير مستتر « هو» در فعل « ذهب » است چون فاعل قبل از فعل نمی آید.)
نکته :اگر فاعل اسم ظاهر باشد فعل در اول جمله به صورت مفرد می آید.
ذهب المعلمون الی المدرسة
نحوه ظهور فاعل در فعل های ماضی
غائب
ذَهَبَ:یااسم ظاهر و یا «ضمیر مستتر هو» (جایز الاستتار)
ذَهَبا:ضمیر بارز «الف»
ذَهَبوا:ضمیر بارز«واو»
ذَهَبَت:یا اسم ظاهر و یا «ضمیر مستتر هی »است.(جایز الاستتار)
ذَهَبَتا:ضمیر بارز «الف»
ذَهَبنَ:ضمیر بارز«ن»
مخاطب
ذَهَبتَ:ضمیر بارز «تَ»
ذَهَبتُما:ضمیر بارز«تُما»
ذَهَبتُم:ضمیر بارز«تُم»
ذَهَبتِ:ضمیر بارز«تِ»
ذَهَبتُما:ضمیر بارز«تُما»
ذَهَبتُنّ:ضمیر بارز«تُنّ»
متکلم
ذَهَبتُ:ضمیر بارز «تُ»
ذَهَبنا:ضمیر بارز «نا»
نحوه ظهور فاعل در فعل های مضارع
غائب
یَذهَبُ: یا اسم ظاهر و یا «ضمیر مستتر هو» است.(جایز الاستتار)
یَذهَبان: ضمیر بارز «الف»
یَذهبون: ضمیر بارز«واو»
تَذهَبُ(مفرد مونث غائب): یا اسم ظاهر و یا «ضمیر مستتر هی »است.(جایز الاستتار)
تَذهَبان: ضمیر بارز «الف»
یَذهَبنَ: ضمیر بارز«ن»
مخاطب
تَذهَبُ:فاعل همیشه ضمیر مستتر «انتَ» است.
تذهَبان: ضمیر بارز «الف»
تَذهَبون: ضمیر بارز«واو»
تَذهَبین:ضمیر بارز «یاء»
تَذهَبان: ضمیر بارز «الف»
تَذهَبنَ: ضمیر بارز«نَ»
متکلم
اَذهَب:فاعل همیشه ضمیر مستتر «انا» است.
نَذهَب:فاعل همیشه ضمیر مستتر «نحن» است.
مفعول به
مفعولٌ به كلمه اي است كه كار بر روي آن واقع مي شود و مفعولٌ به هميشه منصوب است و علامت نصب آن غالباً ( ــًــَـ ) است ،
مانند : كَــــتــــَبَ الـــطّـــالبُ رســالـــةً
فعل از جهت نیاز به مفعول به به دو قسمت تقسیم می شود.
لازم:فعلی است که به مفعول به نیاز ندارد.
متعدی:فعلی است که به مفعول به نیاز دارد.
مفعولٌ به فقط در جملاتي مي آيد كه فعل آن ها « متعدي » است.
را ه های تشحیص مفعول به
فعل+اسم+اسم(مفعول به)- كَــــتــــَبَ الـــطّـــالبُ رســالـــةً
اسم+فعل+اسم(مفعول به)-محمدٌ کتب رسالةً
فعل+اسم نامطابق از جهت جنس یا عدد(مفعول به)
کتب رسالات (چون کتب مفرد مذکر و رسالات جمع مونث است و اسم نا مطابق از جهت جنس یا عدد است پس رسالات مفعول به می باشد.)
عیّن الفعل و الفاعل فی العبارات التالیةو ترجمها الی الفارسیة.
الف)لایحزن الصبور من کثرة المصائب.
ب)ذهب الخوف و دخل الایمان فی القلوب.
ج)لاتتعب الام من تربیة طفلها.
د)رجع الانتصار الی المسلمین.
ه)جاء الحق و ذهق الباطل.
و)لقد رضی الله عن المومنین.
ز)صدق الله و رسوله.
نويسنده: علي رضا قلي زاده