همچنان که براي بهترزيستن نيازمند کسب مهارتهاي زندگي اعم از تصميمگيري، حل مساله و کنترل خشم هستيم براي بهتر و موثرتر آموختن نيز بايد خود را به علوم و فنون مربوطه مجهز کنيم؛ چراکه بهترين ساعات زندگي ما صرف آموختن و يادگيري ميشود.
اين مهارتها شامل مهارت برنامهريزي، مهارت ايجاد انگيزه، مهارت مطالعه، مهارت تمرکز حواس، مهارت يادداشتبرداري و مهارت خلاصهنويسي است.
تحقيقات انجامشده روي افراد مختلف نشان ميدهد بازده مطالعه در دانشآموزان بسيار متفاوت است. بررسي علل اين تفاوتها نشان داده علت اصلي اين امر آن است که برخي دانشآموزان از فنون و مهارتهاي لازم براي مطالعه آگاهي دارند و آنها را نيز به کار ميبرند، در حالي که اغلب آنها از مهارتهاي لازم آگاهي ندارند يا اگر اطلاع دارند از آنها استفاده نميکنند و به اهميت کاربرد آن واقف نيستند. يکي از مهمترين اين مهارتها استفاده مفيد از زمان يا همان «برنامهريزي» است. هدف از برنامهريزي، تحت کنترل درآوردن زمان و استفاده مفيدتر از آن است. فرد با برنامهريزي صحيح ميتواند به ميزان قابل توجهي در وقت صرفهجويي کند و از وقتهاي اضافه نيز براي انجام کارهاي مورد علاقه خود مانند گردش با دوستان يا تماشاي فيلم استفاده کند. هدف از برنامهريزي هم جلوگيري از انباشتگي دروس، عقبماندن از کارها، ياس و دلزدگي از کار و درس و نبود اعتماد به نفس است که وجود چنين مواردي به اضطراب و فشار بر حافظه منجر خواهد شد.
اصول مهارت برنامهريزي
ـ براي برنامهريزي تمام جوانب کار مطالعه را بسنجيد و نقاط قوت و ضعفتان را در هر درس مشخص کنيد.
ـ سعي کنيد برنامهاي که تدوين ميکنيد ساده و قابل اجرا باشد. يک برنامه
پيچيده و مشکل که تمام وقت شما را در طول روز به طور کامل پر کند، براي
شروع کار مناسب نيست.
ـ خوب است در برنامه خود ساعات آزاد هم بگذاريد چراکه بسيار پيش ميآيد شما در طول روز با موارد و کارهاي پيشبينينشده روبهرو شويد که قبلا زماني براي آنها در نظر نگرفتهايد.
ـ در جدول برنامهريزي خود زمان کافي براي خواب و استراحت بگنجانيد. حتي در شلوغترين و فشردهترين روزهاي کاري خود نيز استراحت و خواب کافي داشته باشيد.
ـ سعي کنيد برنامهريزي شما متنوع باشد. دروس مختلف را به تناوب طوري در برنامه بگنجانيد که مطالب يکنواخت و مشابه به دنبال هم قرار نگيرند.
ـ چنانچه جهت آمادگي امتحانات برنامهريزي ميکنيد، برنامهريزي شما بايد به گونهاي باشد که تا قبل از زمان امتحان همه مطالب را خوانده باشيد.
فوايد يک برنامهريزي خوب
ـ يک برنامهريزي خوب به ما کمک ميکند بهتر و سريعتر به هدفمان برسيم.
ـ برنامهريزي باعث افزايش تمرکز ميشود. وقتي برنامهريزي ميکنيد يعني ذهن شلوغ خود را مرتب ميکنيد و به اين ترتيب يک گام بسيار مهم در مسير موفقيت تحصيلي خود برميداريد.
ـ برنامهريزي باعث کاهش اضطراب و فشار رواني ما ميشود. اگر ما با برنامه پيش برويم ديگر دليلي ندارد نگران و مضطرب باشيم.
ـ برنامهريزي باعث تقويت اراده و قدرت تصميمگيري ميشود. با يک برنامهريزي مناسب ياد ميگيريم براي به دستآوردن هر چيزي بايد اراده کرد و قدرت تصميمگيري داشته باشيم.
ـ برنامهريزي موجب خودنظمبخشي است. انسان منظم يعني انساني که برنامه داشته و براي انجام هر کاري زمان و مکان خاص را در نظر دارد.
ـ با برنامهريزي، زمان را ذخيره ميکنيد. ما براي استفاده درست از زمان ناگزير به برنامهريزي هستيم. با برنامهريزي، شما زمان را ذخيره ميکنيد و ميتوانيد کارهاي خود را با توجه به اولويتبندي انجام دهيد.
مهارت ايجاد انگيزه
از مهمترين موضوعات مرتبط با مهارت تحصيلي، انگيزه است. انگيزه به چرايي انجام کار دلالت دارد؛ يعني ما هر کاري را به دليل مشخصي انجام ميدهيم. داشتن انگيزه براي انجام هر کاري لازم است و هيچيک از فعاليتهاي ارادي انسان بدون داشتن انگيزه رخ نميدهد. ازجمله اين فعاليتها، مطالعه است که از عوامل اصلي تحقق آن داشتن انگيزه است. بنابراين انگيزه بيشتر براي مطالعه به يادگيري عميقتر و پايدارتر منجر ميشود. روانشناسان، انگيزه را آنچيزي ميدانند که به آدمي انرژي ميدهد و فعاليتهاي او را هدايت ميکند. به رفتار انسان نيرو ميبخشد و به آن جهت ميدهد. هم اکنون، بيشترين مشکل دانشآموزان در کمبود علاقه و انگيزه براي مطالعه و يادگيري است. تجربيات برخي از آنان که با شکست همراه بوده است راه را براي موفقيتهاي بعدي سد ميکند و آنان را از تلاش بيشتر بازميدارد. اين در حالي است که اگر يادگيرنده چند موفقيت پيدرپي به دست آورد، انگيزه تلاش و کسب موفقيت در او بالا خواهد رفت.
مهارت مطالعه
شرايط مطالعه، بخشي از روشهاي مطالعه است که شما را راهنمايي ميکند براي درسخواندن چه نکاتي را بايد رعايت کنيد و چگونه از مطالعه خود سود بيشتري ببريد. بنابراين پيشنهاد ميشود اين شرايط را به طور دقيق به کار گيريد.
شروع درست: ابتدا براي اين که مطالعه فعال و پويا داشته باشيد بايد تمام جوانب امر را رعايت کنيد. در هر کار، آغاز درست بسيار مهم است. برنامه درسي طوري تنظيم شود که از خواندن کتابها هدفي واضح و روشن را دنبال کنيد. همچنين به روش تدريجي درس بخوانيد يعني در طول سال تحصيلي درس بخوانيد و خواندن درسها را به شبهاي قبل از امتحان موکول نکنيد.
نظم و ترتيب: رعايت نظم از شرايط مهم مطالعه به حساب ميآيد، چراکه نظم به ايجاد تمرکز حواس کمک ميکند. همچنين وقتي نظم وجود داشته باشد، يادگيري بهتر صورت ميگيرد. نظم اين امکان را به ما ميدهد که از زمانهاي مطالعه خود استفاده بهتري ببريم و از اتلاف وقت جلوگيري کنيم.
حفظ آرامش: وقتي گفته ميشود با آرامش درس بخوانيد و خونسرد باشيد به اين معني نيست که تلاش لازم را انجام ندهيد، بلکه به اين معناست که هنگام مطالعه دائم نگران امتحان و آينده نباشيد و استرس و دلهره به خود راه ندهيد. نداشتن اعتماد به نفس، ضعف اراده، عدم تصميمگيري، بينظمي، حجم زياد مطالب، تداخل چند موضوع مهم فکري، فشارهاي رواني و يادآوري شکستهاي گذشته موجب ايجاد دلهره، تشويشخاطر و اضطراب ميشود که با شناخت صحيح و برطرفکردن آنها ميتوان با آرامش کامل مطالعه کرد.
سلامت و تندرستي: سلامت جسمي و رواني در يادگيري تاثير بسزايي دارد. براي اين که از نظر ذهني در شرايط مطلوب قرار بگيريد، بايد تمام اعضاي بدنتان از سلامت کامل برخوردار باشند تا مغزتان کارايي لازم را داشته باشد و بتوانيد خود را روي مطالعه و يادگيري متمرکز کنيد. اگر طالب موفقيت هستيد فقط به فکر درس خواندن نباشيد، به سلامت جسمي و ذهني، استراحت، تفريح، خواب، ورزش و تغذيه خود نيز توجه کنيد.
درک مطلب: يادگيري زماني به شکل صحيح انجام ميشود که هنگام خواندن به معناي مطالب توجه کنيم. سعي کنيد هنگام مطالعه مطالب را به خوبي درک کنيد تا آنها را به خاطر بسپاريد. براي موفقيت در تحصيل بايد مطلب را بفهميد، نه آن که آن را حفظ کنيد. مطالبي که به خوبي درک ميشود، بهتر در حافظه ثبت و بايگاني ميگردد.
مهارت تمرکز حواس
تمرکز حواس به معناي تفکر کامل و صددرصد در مورد يک موضوع نيست، چراکه بعيد به نظر ميرسد بتوانيم حتي براي پنج ثانيه به طور کامل و مداوم فقط نسبت به يک چيز تمرکز داشته باشيم و بقيه افکارمان را به طور کامل از ذهن خود دور کنيم. بر اين اساس ميتوان گفت تمرکز حواس يعني به حداقل رساندن عوامل حواسپرتي.
براي اين که در کلاس درس تمرکز داشته باشيد به اين نکات به دقت عمل کنيد:
ـ سعي کنيد در کلاس فعال باشيد و با سوالکردن در مباحث کلاس، حضوري فعال داشته باشيد.
ـ عوامل حواسپرتيتان را در کلاس شناسايي و آنها را رفع کنيد.
ـ هميشه سعي کنيد يک درس از معلم خود جلوتر باشيد.
ـ نسبت به درس، معلم و فضاي کلاس عاطفه مثبت داشته باشيد.
ـ در کلاس درس حتما يادداشتبرداري کنيد.
ـ با کمرويي خود مبارزه کنيد.
ـ گرسنگي، تشنگي و خستگي موانع تمرکز هستند. قبل از شروع کلاس، اين نيازها را برطرف کنيد.
برخي روشهاي افزايش تمرکز حواس و توجه هنگام مطالعه
ـ يکي از مهمترين عوامل در تمرکز حواس، علاقه نسبت به موضوع است. وقتي ما به موضوعي علاقه داريم، خود به خود به آن توجه ميکنيم و به راحتي آن را به حافظه ميسپاريم.
ـ يکي از راههاي ايجاد علاقه به يک موضوع، کسب اطلاعات درباره آن است. هر چه دانش ما در زمينه موضوعي بيشتر باشد، تمايل بيشتري براي آموختن آن خواهيم داشت.
ـ يکي ديگر از راههاي افزايش تمرکز حواس مطالعه در ساعتي از روز است که براي فرد مناسبتر باشد.
ـ يک روش موثر براي بهبود تمرکز اين است که فعاليت خود را هنگام مطالعه افزايش دهيد. به جاي اين که مطالب را به طور يکنواخت از اول تا آخر مطالعه کنيد، از راهبردهاي متنوعي استفاده کنيد.
ـ يکي از راههاي مفيد براي افزايش تمرکز هنگام مطالعه، سوالکردن است. طرح سوال در فرد علاقه و انگيزهاي را براي يافتن پاسخ آن ايجاد ميکند و همين امر دامنه تمرکز را افزايش ميدهد.
ـ در مواردي که يک فعاليت خستهکننده به نظر ميرسد براي اتمام تکليف مورد نظر پاداشي در نظر بگيريد. اين پاداش بهتر است کوچک باشد و بتوانيد در زمان استراحت بهآن بپردازيد؛ مثلا خواندن يک مطلب کوتاه سرگرمکننده.
مهارت يادداشتبرداري
يکي ديگر از مهارتهاي تحصيلي، يادداشتبرداري است. افراد طي دوران تحصيل و حتي بعد از آن اطلاعات زيادي دريافت ميکنند که به خاطرسپردن تمام آنها، امري غيرممکن است. بنابراين تقويت مهارت يادداشتبرداري براي همه سودمند خواهد بود.
راهبردهاي افزايش انگيزه تحصيلي
ـ اولين گام براي بهبود انگيزه تحصيلي اين است که ببينيد چه عواملي ازجمله خواستهها، علايق و نيازهايتان بر فعاليتهاي درسي و يادگيري شما تاثير ميگذارد.
ـ يادگيري مهارتهاي تحصيلي عامل بسيار موثري در افزايش انگيزه تحصيلي است. در اين صورت شما با انتقاد از روشهاي مناسب در موقعيتهاي يادگيري، موفقيت بيشتري کسب خواهيد کرد و همين امر انگيزه ادامه تلاش را افزايش ميدهد.
ـ شما براي کسب انرژي لازم براي رسيدن به هدف بايد انگيزهاي قوي داشته باشيد. اين انرژي از انگيزههاي نيرومند دروني تامين ميشود؛ يعني بايد به ادامه تحصيل علاقهمند باشيد و نسبت به يادگيري و افزايش معلومات خود احساس نياز کنيد.
ـ برخورداري از روابط مناسب و احترامآميز با ديگران بويژه در محيط کلاس و مدرسه، فضاي نشاطانگيزي را ايجاد ميکند که در اين شرايط يادگيري نيز لذتبخش و آسان ميشود.
ـ با آگاهي از افکار و باورهاي خود در مورد تحصيل ميتوانيد باورهاي نادرست و منفي را کنترل کرده و افکار و باورهاي مثبت و منطقي را جايگزين آنها کنيد.
ـ غلبه بر مشکلات و موانع و تسليمنشدن در برابر آنها به تدريج اراده و انگيزه شما را نيرومندتر ميکند؛ پس هنگام مواجهشدن با سختيها تسليم نشويد و حداکثر تلاش خود را به کار گيريد.
ـ سعي کنيد با افراد مثبتنگر، فعال، بانشاط و درسخوان معاشرت کنيد و از ارتباط با کساني که به يادگيري علاقهاي ندارند و به ارزشهاي اجتماعي پايبند نيستند، دوري کنيد.
ـ داشتن نگرش مثبت به موضوع يادگيري و سعي در به کاربستن مطالب آموخته شده در موقعيتهاي عملي ميتواند باعث افزايش تمايل ما به يادگيري موضوع شود.
ـ همزمان با رفع نقاطضعف، بر تواناييها و قابليتهاي خود نيز تاکيد کنيد. شناسايي ضعفها نبايد سبب شود شما تمام تواناييهايتان را ناديده بگيريد.
ـ عوامل مختلکننده يادگيري را برطرف يا محدود کنيد. زيادهروي در تماشاي فيلم و تلويزيون و انجام بازيهاي رايانهاي از اين عوامل به شمار ميرود.
ـ هدفهايي را انتخاب کنيد که نيازمند تلاش بوده و امکان دستيابي به آنها نيز فراهم باشد. تعيين اهداف تخيلي و آرماني بدون در نظرگرفتن واقعيتهاي موجود و امکانات، ممکن است شکستهاي پيدرپي را به دنبال داشته باشد.
نکاتي درباره يادداشتبرداري
ـ يادداشتبرداري هنگام مطالعه موجب کاهش حواسپرتي شده و در نتيجه دقت و تمرکزتان نسبت به موضوع يادگيري افزايش مييابد.
ـ يادداشتبرداري نوعي تکرارکردن است، بنابراين باعث بيشتر به خاطرسپردن مطالب ميشود.
ـ يادداشتهاي دانشآموزان از منابع درسي به علت مختصربودنشان بهترين و مفيدترين منبع براي مرور هفتگي و شبهاي امتحان است. چراکه در يک فرصت کوتاه ميتوانند آنها را مرور کنند.
ـ کساني که به يادداشتبرداري عادت کنند بتدريج ياد ميگيرند با نوشتن به افکار خود نظم ببخشند و امور روزانه خود را بهتر انجام دهند.
ـ يادداشتبرداري يک شيوه موثر براي حضور فعال در موقعيت يادگيري (مطالعه يا کلاس درس) و همچنين شيوهاي براي انديشيدن و تفکر در مورد موضوع است.
ـ يکي از دلايل مهم يادداشتبرداري تقويت حافظه کوتاهمدت است.