میوه و خواص گل نسترن

گياه‌شناسي:

گياه نسترن درختچه‌ کوچکي است که ارتفاع آن تا 3 متر مي‌رسد. برگ‌ها شامل پنج تا هفت برگچه دندانه‌‌دار و به شکل بيضي نوک‌تيز و گل‌ها به رنگ‌هاي گلي(قرمز کم‌رنگ)، سفيد مايل به گلي و يا سفيد مي‌باشند که تک‌تک و يا به صورت مجتمع ديهيم بر روي شاخه قرار مي‌گيرند. نهنج گل پس از رشد به جسم کوزه‌مانند و قرمزرنگي تبديل مي‌شود و قسمت داخلي آن الياف ظريف و باريکي دارد که ميوه‌هاي فندقه‌اي درون کوزه‌ را در بر مي‌گيرد. گل نسترن در اکثر نقاط ايران به طور خودرو مي‌رويد. قسمت مورد استفاده اين گل، کوزه‌هاي مذکور مي‌باشد که به هيپس‌ مشهورند.

تاريخچه:

استفاده از ميوه گل نسترن (R. canina hips) در قرون وسطي رواج داشت و زماني در ميان عامه مردم براي بيماري‌هاي قفسه سينه مصرف مي‌شد. ميوه رز منبع طبيعي ويتامين C مي‌باشد که موجب کاربرد گسترده آن در مکمل‌هاي ويتامين طبيعي، چاي و محصولات متنوع ديگر از جمله سوپ و مارمالاد شده است. اگرچه اين محصولات، به لحاظ تاريخي، مکمل غذايي به شمار مي‌آمدند، ولي به عنوان داروي ملين و ادرارآور نيز مصرف شده‌اند. پيش‌تر، ميوه رز به عنوان نوشيدني مغذي براي کودکان و همچنين به منظور طعم‌دهنده در چاي و مربا استفاده مي‌شد.

ترکيبات مهم:

ميوه تازه گل نسترن (هيپس) حاوي 5/0 تا 7/1 درصد ويتامين C مي‌باشد که ترکيبي از آسکوربيک اسيد و هيدرو اسکوربيک اسيد است.

ميزان ويتامين C ميوه خشک موجود در بازار، ممکن است مختلف باشد. در آزمايشي که با روش رنگ‌سنجي و تين لايه کروماتوگرافي انجام گرفت، مشخص شد کاهش ويتامين C بستگي به مقدار خرد کردن و ذرات اين ميوه دارد؛ به عنوان مثال در صورتي که ميوه فقط نصف شود، ميزان ويتامين C موجود در آن پس از يک سال و نيم نصف مي‌شود، در حالي که اگر خرد شود، پس از شش ماه صددرصد ويتامين C آن از بين مي‌رود.

با وجودي که در بعضي منابع از ميوه گل سرخ به عنوان غني‌ترين منبع ويتامين C ياد شده، ولي منابع طبيعي غني‌تري نيز گزارش شده‌اند. مرکبات 50 ميلي‌گرم، کلم بروکلي خام و کيوي حدود 100 ميلي‌گرم، بعضي سبزيجات مناطق گرمسيري 200 تا 300 ميلي‌گرم، ميوه گل‌سرخ 1250 ميلي‌گرم، آسرولا 1000 تا 2330 ميلي‌گرم و مارجون 3150 ميلي‌گرم در هر صد گرم ويتامين C دارند.

ميوه گل‌ سرخ همچنين حاوي ويتامين‌هاي A1، B1، B2، B3 و K مي‌باشد.

از ديگر ترکيبات اين ميوه، پکتين (11 درصد)، تاتن‌ها (2 تا 3 درصد)، اسيد سيتريک و اسيد ماليک، فلاونوئيدها، رنگدانه‌هاي زرد و قرمز مخصوصاً کاروتنوئيدها، وانيلين، اسانس و قندها را مي‌توان نام برد.

داروشناختي و اثرات مهم:

ويتامين C يک مکمل غذايي است و به عنوان ضد اسکوربوتيک مصرف مي‌شود. براي جبران کمبود اين ويتامين مي‌توان از ميوه گل‌سرخ استفاده کرد. متأسفانه چون ممکن است مقدار زيادي از ويتامين C هنگام خشک کردن و يا تهيه محصول از ميوه گل سرخ از بين برود، مقداري ويتامين C مصنوعي به اين محصولات اضافه مي‌شود که روي بسته‌بندي آنها ذ کر نمي‌گردد. در صورتي که ميوه اين گياه به صورت تازه مصرف شود، داراي مقدار زيادي ويتامين است که مستقيماً جذب بدن مي‌شود. ميوه گل سرخ ادرارآور و مسهل است و از آن براي کاهش تشنگي، کاهش التهاب معده و نيز به عنوان طعم‌دهنده و همچنين، تهيه مربا استفاده مي‌شود.

مسهل بودن اين گياه به خاطر اسيد ماليک، اسيد سيتريک، گلوکوزيدهاي پورگاتيو، مانند مولتي‌فلورين A و B و پکتين موجود در آن است.

سميت و عوارض جانبي:

مصرف خوراکي ميوه گل سرخ هيچ‌گونه مسموميتي ايجاد نمي‌کند و 100 گرم از آن حاوي بيش از 1200 ميلي‌گرم ويتامين C مي‌باشد. مصرف مقادير کم آن هيچ‌ عارضه‌اي در بر ندارد و در مورد مصرف مقدار زياد و طولاني‌ آن هم گزارشي ارائه نشده است. در کتب اروپايي، مانند کميسيون E، عوارض مصرف مقدار زياد اين ميوه ناشناخته گزارش شده است.

البته کارگراني که به طور مداوم در معرض ميوه‌هاي گل‌سرخ هستند، ممکن است دچار حساسيت و مشکلات تنفسي شوند. بعضي از اين عوارض در واقع، حساسيت نيستند، بلکه پرزهاي ريز ميوه گل‌سرخ هستند که مانند پشم ‌شيشه بر روي پوست تحريکات مکانيکي پوستي ايجاد مي‌کنند.

طريقه و ميزان مصرف:

1 تا 3 قاشق ميوه خردشده را در آب جوش ريخته و 15 تا 20 دقيقه بگذاريد به همان حال بماند؛ سپس آن را صاف و مصرف ‌کنيد. اين مقدار را مي‌توان روزي سه بار تکرار کرد. ميزان مصرف مي‌تواند بر حسب وزن تا روزي 12 گرم باشد.

مهم‌ترين اثرات گزارش‌شده:

ضد درد، ضد اسهال، ضد اکسيدان، ملين، ادرارآور، کاهش‌دهنده قند خون، مسهل، مهارکننده ليپواکسيژناز ، مقوي اعصاب و ضد کرم.