کنکور هنر : هارمونیک ها، فیزیک صوت و ابعاد موسیقی ایرانی

هارمونیک ها، فیزیک صوت و ابعاد موسیقی ایرانی

دنباله­ ی هارمونیک­ ها یا طنین صوت (Overtone series)

وقتی جسمی با فرکانسی خاص به صدا در می­ آید، علاوه بر فرکانس اصلی، فرکانس­ های فرعی دیگری نیز به ­وجود می­ آیند؛ اما چون شدت آن­ ها کم است، با گوش انسان شنیده نمی­ شوند. این فرکانس­ های فرعی نسبت خاصی با فرکانس اصلی دارند، که قصد ما بررسی آن­ هاست.

سیم بم ویولونسل را در نظر بگیرید («دو»ی زیر حامل کلید فا)، آن را به صدا در می­ آوریم تا فرکانس f تولید شود.

نت­های اصلی و فرعی ایجاد شده عبارت خواهند بود از:

Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA

در حقیقت فرکانس­های فرعی همگی مضربی از فرکانس اصلی هستند (f، 2f، 3f، ...). که ضرایب آن­ها در شکل آورده شده است. در این­جا فقط شانزده تا از آن­ها آورده شده است، این شانزده تا در همه­ی سازها مشترک­اند، هرکدام از هارمونیک­های بعدی در بعضی سازها به صدا در می­آیند و در بعضی سازهای دیگر شدت بسیار کم­تری دارند یا اصلاً تولید نمی­شوند. همین عامل است که تفاوت بین سازها را تعیین می کند؛ به عبارت دیگر رنگ یا طنین ساز به وجود این اصوات بستگی دارد.

علی­نقی وزیری از این دنباله به اسم طنین جسم صدادار نام می برد (با بُعد طنینی در تعاریف موسیقی ایرانی اشتباه نشود.)

علت اسم هارمونیک این است که علم هارمونی (یا توافق بین اصوات) بر اساس این دنباله به­وجود می­آید؛ یعنی هر چه اشترکات در دنباله­ی هارمونیک دو صدا بیش­تر باشد، با هم توافق بیش­تری دارند، و برعکس؛ یعنی مثلاً دو نتی که باهم فاصله­ی تریتون (سه پرده یا چهارم افزوده) می­سازند هیچ اشتراکی در هارمونیک­هایشان ندارند.

بعضی از هارمونیک­ها نسبت به نت­های متعارف، ناکوک هستند (که در شکل بالا توپر هستند) که عبارت­اند از هارمونیک­های هفتم، یازدهم، سیزدهم و چهاردهم.

تقسیمات طول سیم و نسبت فرکانس­ها

گردآورنده: احمد رضایی (مسئول درس خلاقیت موسیقی)