اعراب
1) اعراب ظاهری: خود به دو قسم ← اصلی (ـَـــِــُ، ـًــٍــٌ) و فرعی تقسیم میشود.
2) اعراب محلی: مخصوص کلمات مبنی است.
3) اعراب تقدیری: مخصوص اسمهای مقصور، منقوض و اسم متصل به یاء متکلم است.
اعراب فرعی:
1) نیابی به حرکت: جمع مونث سالم ← در حالت نصب به جای فتحه، کسره میگیرد. اسم غیر منصرف: در حالت جر به جای کسره، فتحه میگیرد.
نکته: کلمات (اصوات، ابیات، اموات، اوقات) جمع مؤنث سالم نیستند بلکه جمع مکسرند زیرا در این کلمات (تاء) آخر از حروف اصلی کلمه محسوب میشود.
2) نیابی به حروف: جمع مذکر ← در حالت رفعی به جای ضمه «و» و در حالت نصب و جر به جای فتحه و کسره «ی» میگیرد. مثنی در حالت رفعی به جای ضمه، «ا» و در حالت نصب و جر به جای فتحه و کسره، «ی» میگیرد.
نکته: برخی از کلمات، ظاهری شبیه به مثنی و جمع دارند مانند ← مساکین، شیاطین، میادین، ادیان، احزان و.. که جمع مکسر هستند و اعراب آنها اصلی است.
اعراب محلی:
کلمات مبنی کلماتی هستند که در شرایط مختلف حرکت حرف آخر آنها تغییر نمیکند. ← (حروف، فعلهای ماضی و امر و دو صیغهی 6 و 12 مضارع، ضمایر، اسمای شرط و استفهام، اسم اشاره و اسم موصول «به جز مثنیهایشان»، بعضی از مفعولفیهها «کیف، أین، متی و...»)
نکته: اگر جملات (اسمیه، فعلیه، شبهجمله) نقشی بگیرند اعرابشان محلی است.
اعراب تقدیری:
کلماتی که معمولاً حرکت اعراب در انتهایشان نمیآید.
1) اسم مقصور: در هر سه حالت رفع، نصب و جر تقدیری است: جاء موسی - رأیتُ موسی
نکته: اگر اسم مقصور «ال» نداشته باشد روی حرف آخرش تنوین فتحه میگیرد که ربطی به اعراب آن ندارد و در هر حال دارای اعراب تقدیری است.
2) اسم منقوص: به «ی» ماقبل مکسور ختم میشود، در حالت رفع و جر تقدیری است. جاء القاضی - سلمتُ علی القاضی.
نکته: اسم منقوص در حالت نصبی اعراب ظاهری دارد: رأیتُ القاضی
نکته: این اسماء یا همراه با «ال» میآیند یا مضاف واقع میشوند یا تنوین میگیرند که در این حالت برای اعراب مرفوع و مجرور «ی» حذف میشود و تنوین ـٍـ جایگزین میشود و برای اعراب منصوب تنوین نصب ـًـ ← ذهب راعٍ
3) اسم متصل به یای متکلم: در هر سه حالت رفع، نصب و جر تقدیری است.
نکته: اسماء خمسه شامل (أب، أخ ،ذا، فم، حم)
1) هر گاه تنوین و «ال» بگیرد و جمع مکسر باشد اعراب آن ظاهری اصلی است: جاء أبٌ
2) اعراب آن تقدیری است هرگاه متصل به یای متکلم شود: جاء أبی
3) ظاهری فرعی به حروف است و در حالت رفع به جای ضمه «و» و در حالت نصب به جای فتحه «ا» و در حالت جر به جای کسره «ی» میگیرد.
نکته: برخلاف «أخ، أب» اعراب «ذو، ذا، ذی» همیشه فرعی است؛ زیرا هرگز «ی» نمیگیرد و همیشه مضافالیه دارد.
نکته: «ذو، ذا، ذی» گاهی صفت واقع میشود ← رأیتُ طفلاً ذا الجمال ← ذا صفت طفل و جمال مضافالیه است؛ زیرا کلمهی ذا به همراه مضافالیه خود مفهوم وصفی برای کلمهی پیش از خودش دارد.
نکته: افعال خمسه که شامل افعالی میشود که آخر آنها «ن» است به جز صیغههای 6 و 12 («ن» آنها ضمیر است) اعراب آنها فرعی است. در حالت رفع «ثبوت نون» و در حالت نصب و جزم «حذف نون» دارد.