فرم‌شناسی در موسیقی - گلشن اسکندری

دوستان عزیز سلام.

درسنامه‌ی زیر از کتاب‌های سبز و آبی خلاقیت موسیقی کانون، توسط خانم گلشن اسکندری، رتبه‌ی 5 منطقه‌ی 3، دانشجوی رشته‌ی سینمای دانشگاه هنر تهران و پشتیبان ویژه‌ی گروه هنر تهیه شده.

برای گرفتن مشاوره از ایشون می‌تونید با تلفن 0216463 و داخلی 1191 در تماس باشید.

«کانتوس فیرموس»: آواز ثابت یا ملودی پایه محسوب می شود که موسیقی بخش های دیگر می تواند بارها در طول آن تکرار شود.

روباتو Robato: افزایش یا کاهش کشش برخی نت ها ضمن حفظ ساختار ریتمیک (روباتو از فرم های دوره رمانتیک است).

فرماتو یا پاوز pause- Fermato: معرف نفس گیری خوانندگان است.فرماتو یا توقف هرگاه روی نت یا سکوتی قرار گیرد ارزش زمانی را حداقل دو برابر افزایش می دهد.

 تم و واریاسیون: یک ایده موسیقایی یا یک تم بارها تکرار و هر بار دچار دگرگونی و تغییر (واریاسیون) می‌شود.

 فرم استروفیک: موسیقی واحدی که با همه بندهای شعر تکرار می شود.در این فرم تمام بند های مختلف شعر با موسیقی یکسانی همراه میشود.

 فرم دوبخشی (باینری، Binary): فرم دو بخشی حسی از بیان(A) و بیان متقابل (B) پدید می آورد.فرم دوبخشی اثری است که به دو بخش تقسیم میشود و به صورت AB

 فرم سه بخشی (ترنری،Ternary): فرم سه بخشی ترنری می تواند به صورت بیان(A) و تضاد(B) و بازگشت ایده اول (A) نشان داده شود.اگر Aدر بازگشت دگرگون شده باشد، فرم آن ABA`خواهد بود.

فرم سوئیت: سوییت دوره باروک در واقع، موسیقی سازی تشکیل شده از چند موومان و الهام گرفته از رقص است.وزن سوییت سه تایی است.همه موومانهای سوییت در یک تونالیته است، اما از نظر تمپو،وزن و حالت متفاوتند.

انواع موومان های سوییت: 

آلماند (رقص آلمانی با تمپوی معتدل)

کورانت ( رقص فرانسوی با تمپوی تند)

ساراباند (رقص اسپانیایی)

پولونز (رقص اشرافی لهستانی و سه ضربی)

گاوت (رقص فرانسوی با وزن دوتایی و تمپویی معتدل)

بوره ( رقص فرانسوی و دو ضربی)

ژیگ (رقص انگلیسی و ایرلندی)

لایت موتیف یا لایتموتیو: نغمه کوتاهی که برای تجسم بخشیدن شخص یا ایده ای به کار می رود.

ایده فیکس: ملودی که در سرتاسر یک اثر طولانی برای نمایاندن یک ایده به کار می رود.

مفهوم آلابریو: چهار ضربی شکسته اجرا شود.

مفهوم مونودی ا   Minodi-e: یک خط ملودی آوازی است که توسط یک ساز باس همراهی می شود.

فرم دوبخشی باینری Binary یا دوتایی (A-B):  فرم سونات از این فرم گرفته شده است.از ساده ترین انواع فرم هاست.

 رسیتاتیف (آواز گفتار گونه ی اپرا): خطی آوازی در اپرا، اوراتوریو یا کانتات که با تقلید از ریتم و افت و خیزهای زیر و بم گفتار اجرا میشود و اغلب یک آریا را به دنبال دارد.

اوورتور: قطعه ایی برای مقدمه ی اپرا

 استامپی: رقص قرون وسطایی است و از قدیمی ترین فرم های سازی به جای مانده است.استامپی وزن سه تایی و ریتمی قوی و چالاک دارد.

 فرم مادریگال: اثری آوازی برای چندین آواز خوان که بر مبنای یک شعر کوتاه غیر مذهبی ساخته میشود و اغلب مضمونی عاشقانه دارد(متداول در موسیقی دوره رنسانس).

 پوئم سمفونیک: اثری ارکستری و تک موومانی است که کم و بیش بر مبنای ایده ای ادبی یا تصویری ساخته و پرداخته میشود.

 ریچرکار: اثری پلی فونیک و سازی که در آن تقلید فراوان است و اغلب در موسیقی دوره رنسانس دیده می شود.

روندو تناوب اجرای یک تم اصلی در میان چند تم دیگرA B A C A .تم اصلی همواره در تنالیته تونیک خواهد بود.

 فرم سونات از چهار قسمت اصلی تشکیل شده است.

1)بخش ارائه تم ها exposition 

2)بسط و گسترش تم ها development 

3)ارائه مجدد تم ها recapitulation 

4)بخش پایانی(کدا coda)

اکسپوزیسون: معرف تم های اصلی است. 

دولپمان: معرف بسط و گسترش تم های اکسپوزیسیون است. 

ری اکسپوزیسیون: بازگشت تم های اصلی است. کدا بخش پایان دهنده ی موومان است.

دولپمان (بسط و گسترش): در این بخش که بخش دوم است، تم ها در هم تنیده می شود، پرداخت می شوند و مدولاسیون های بیشتری صورت می گیرد.

سمفونی کلاسیک

سمفونی دارای چهار موومان است : 

موومان اول : تند (دارای فرم سونات)

موومان دوم : کند(دارای فرم سونات یا تم و واریاسیون)

موومان سوم : رقص گونه(دارای فرم منوئه و تریو)

موومان چهارم : تند(دارای فرم سونات یا سونات - روندو)

کنسرتو کلاسیک

اثری سه موومانی برای ارکستر و تک نواز.

موومان اول : تند(دارای فرم سونات)

موومان دوم : کند(میتواند هر فرمی داشته باشد)

موومان سوم : تند(دارای فرم روندو یا سونات - روندو)

کنسرتو معمولا، اسکرتسو یا منوئه ندارد.

اوراتوریو : موسیقی مذهبی که مانند اپرا داستان را با آواز بیان میکند) اثری طولانی برای کر، تک خوان ها و ارکستر که اغلب بر متنی که توسط یک راوی خوانده می شود و سیر داستانی اثر را مشخص میکند، مبتنی است.در اوراتوریو ایفای نقش، آرایش صحنه و جامه ی ویژه کاربردی ندارد و داستان آن اغلب برگرفته از انجیل است.

 مس: اثری کرال و مذهبی شامل بخش های کیریه،گلوریا،کردو،سانکتوس،آگنوس دیی.

مس رنسانس: اثری پلی فونیک و کرال است که از این پنج قسمت بالا تشکیل شده است. از فرم های موسیقی مذهبی قرون وسطی می توان به مس و موتت اشاره کرد. سوئیت و سونات از فرم های سازی و غیر مذهبی هستند و فرم فوگ صرفا استفاده مذهبی نداشته است حتی خیلی ها آن را به عنوان یک فرم نمی شناسند.

موتت: اثری کرال و پلی فونیک است که بر مبنای متنی مذهبی به زبان لاتین، متفاوت با متن مس،ساخته شده باشد. موتت از فرم های اصلی در موسیقی مذهبی رنسانس است.

کانتات: اثری چند موومانی است که اغلب برای کر، یک یا چند تک خوان و ارکستر ساخته شده است.

اسکرتسو (فرمی سه‌بخشی ABA با وزن سه‌تایی): همانند منوئه و با همان فرم است ولی دارای تمپویی تند تر،پویایی ریتمیک فراوان و سرشتی خشن تر نسبت به منوئه می باشد.بتهوون در موومان سوم آثارش به جای منوئه از اسکرتسو استفاده می کرد.

 کنسرتو گروسو 

موومان‌های کنسرتو گروسو : 

موومان اول: تند(دارای فرم ریتورنلو)

موومان دوم: کند دارای کیفیتی تغزلی و شاعرانه

موومان سوم: تند(دارای فرم ریتورنلو)

«تست‌های مرتبط»

در فرم سونات، معرفی تم های اصلی در کدام قسمت اتفاق می افتد؟

۱)  کُدا              ۲) اکسپوزیسیون              ۳) دولپمان                ۴) ری اکسپوزیسیون 

گزینه ۲ صحیح است.

تحلیل سوال: اکسپوزیسیون معرفی تم های اصلی است. کدا بخش پایان دهنده ی موومان است. دولپمان بسط و گسترش تم های اصلی است. ری اکسپوزیسیون، بازگشت تم های اصلی است.

مراحل اکسپوزیسیون ← تم یا سوژه اول (A) مدولاسیون تم دوم (B). ابتدا تم اول ارایه می شود سپس مدولاسیون می شود و تم (B) در تنالیته ثانوی ارایه می شود.

مراحل دولپمان ← تم ها در هم تنیده می شود و مدولاسیون بیشتری صورت می گیرد.

مراحل ری کاپیتولیسون ← (ارایه مجدد تم ها): در این قسمت فقط دو تم A و B ارایه می شود. با این تفاوت که هیچ مدولاسیونی میان تم ها صورت نمی گیرد. در قسمت کدا، به تم های ارائه شده اشاره ی کوچکی می شود و موسیقی خاتمه می یابد.

                                               .....................................................................................................................

فرم روندو فرمی است:

۱) دوتایی A-B    

۲) سه تایی A-B-A

۳) چهارتایی A-B-A-C

۴) توسط کلود دبوسی ابداع شد.

گزینه 3 صحیح است.

تحلیل سوال: تناوب اجرای یک تم اصلی در میان چند تم دیگرA B A C A .تم اصلی همواره در تنالیته تونیک خواهد بود. سونات روندو دارای یک بخش بسط و گسترش تم ها می باشد A B A است.

منوئه و تریو در موومان سوم سمفونی و کوارتت زهی استفاده می شده، و از نوعی رقص با حرکات تعظیم وار و احترام گرفته شده است.منوئه و تریو دارای وزنی سه تایی و تمپویی معتدل است و اغلب به حالت A B A است. منوئهA تریو B است.تریو آرام تر از منوئه است.

                                               .....................................................................................................................

مهمترین فرم های موسیقی مذهبی در قرون وسطی عبارتند از:

۱) فوگ - مس              ۲) مس - سونات             ۳) مس - موتت                   ۴) سوئیت - موقت

گزینه  ۳ صحیح است.

تحلیل سوال: از فرم های موسیقی مذهبی قرون وسطی می توان به مس و موتت اشاره کرد. سوئیت و سونات از فرم های سازی و غیر مذهبی هستند و فرم فوگ صرفا استفاده مذهبی نداشته است حتی خیلی ها آن را به عنوان یک فرم نمی شناسند. موتت، اثری کرال و پلی فونیک است که بر مبنای متنی مذهبی به زبان لاتین، متفاوت با متن مس،ساخته شده باشد. موتت از فرم های اصلی در موسیقی مذهبی رنسانس است. 

فوگ اثری پولی فونیک مبتنی بر یک تم اصلی که سوژه نام دارد.

سوییت دوره باروک در واقع، موسیقی سازی تشکیل شده از چند موومان و الهام گرفته از رقص است. وزن سوییت سه تایی است.همه موومانهای سوییت در یک تونالیته است، اما از نظر تمپو،وزن و حالت متفاوتند. فرم سونات از چهار قسمت اصلی تشکیل شده است:

1)بخش ارائه تم ها exposition 

2)بسط و گسترش تم ها development 

3)ارائه مجدد تم ها recapitulation 

4)بخش پایانی(کدا coda)

                                               .....................................................................................................................

گونه ای از موسیقی سازی دوران رنسانس که اثری پلی فونیک و مبتنی بر تقلید نام دارد؟

۱) موتت              ۲) استامپی                   ۳) ریچرکار                      ۴) مادریگال 

گزینه ۳ صحیح است.

تحلیل سوال: ریچرکار اثری پلی فونیک و سازی که در آن تقلید فراوان است و اغلب در موسیقی دوره رنسانس دیده می شود.

 استامپی رقص قرون وسطایی است و از قدیمی ترین فرم های سازی به جای مانده است.استامپی وزن سه تایی و ریتمی قوی و چالاک دارد.

 فرم مادریگال اثری آوازی برای چندین آواز خوان که بر مبنای یک شعر کوتاه غیر مذهبی ساخته میشود و اغلب مضمونی عاشقانه دارد(متداول در موسیقی دوره رنسانس) است. 

موتت اثری کرال و پلی فونیک است که بر مبنای متنی مذهبی به زبان لاتین، متفاوت با متن مس،ساخته شده باشد. موتت از فرم های اصلی در موسیقی مذهبی رنسانس است.