اصول رتبه‌بندي
رتبه‌بندي دانشگاه‌هاي جهان بر اساس شاخص‌هاي مختلفي انجام مي‌گيرد. از جمله اين شاخص‌ها مي‌توان به آمارهاي تجربي، کيفيت اساتيد، بورس‌هاي اعطايي، تعداد دانشجويان، امکانات آزمايشي و تحقيقاتي و موارد ديگر اشاره کرد. در برخي از رتبه‌بندي‌ها نيز شاخص‌هاي آکادميک تاثير چنداني ندارد، و رتبه‌بندي بر اساس شاخص‌هايي مانند نحوه پذيرش و ورود دانشجويان به دانشگاه صورت مي‌گيرد.
اغلب رتبه‌بندي‌هايي که توسط موسسات معتبر انجام مي‌شود مجموعه دانشگاه‌ها را مد نظر قرار مي‌دهند، با اين حال رتبه‌بندي‌هاي ديگري هم وجود دارد که براي برنامه‌هاي آموزشي، دانشکده‌ها و حتي مدارس صورت مي‌گيرد. برخي از رتبه‌بندي‌ها نيز وجود دارد که بر اساس جهت‌دهي برخي مجلات، روزنامه‌ها و گاهي اوقات توسط دانشگاهيان و فرهنگيان انجام مي‌شود. همچنين رتبه‌بندي ممکن است از کشوري به کشور ديگر متفاوت باشد. به عنوان مثال رتبه‌بندي دانشگاه‌ها در ايالات متحده به طرز معناداري تحت تاثير سيستم پذيرش دانشجو است، ولي در انگلستان تعدد نشريات و مقالات است که رتبه دانشگاه‌ها را تعيين مي‌کند.

شاخص‌‌هاي رتبه‌بندي
نخستين چالشي که بر سر راه هر رتبه‌بندي قرار دارد، تهيه يک فهرست اوليه از موسساتي است که بايد مورد بررسي قرار گيرند. پس از تعيين دانشگاه‌ها و موسسات آموزشي و تحقيقاتي، نوبت به تعيين شاخص‌هايي مي‌رسد که رتبه‌بندي بر مبناي آنها انجام مي‌شود. موسسات مختلف از شاخص‌هاي متفاوتي براي رتبه‌بندي استفاده مي‌کنند. اين شاخص‌ها بسيار متنوع هستند و طيف وسيعي از کيفيت آموزش، تا تعداد صفحات وب سايت دانشگاه و مساحت آن را در بر مي‌گيرد. همچنين ممکن است شاخص واحدي که در رتبه‌بندي‌هاي مختلف مورد استفاده قرار مي‌گيرد، در هر رتبه‌بندي تاثير متفاوتي داشته باشد. اين امر از آنجا ناشي مي‌شود که تعداد شاخص‌هاي انتخابي و ميزان تاثير هر يک در رتبه‌بندي مختلف، متفاوت است.
مهم‌ترين شاخصي که در بسياري از رتبه‌بندي‌ها به آن استناد مي‌شود، کيفيت آموزش است. پارامترهاي تاثيرگذار بر اين شاخص در رتبه‌بندي‌هاي مختلف متفاوت هستند، اما عموما تعداد فارغ‌التحصيلان دانشگاه و تعداد جوايز بين‌المللي کسب شده توسط دانشگاه به ويژه جايزه نوبل در اين دسته قرار مي‌گيرند. البته همانطور که ذکر شد، تاثير يک شاخص واحد ممکن است در رتبه‌بندي‌هاي مختلف متفاوت باشد. به عنوان مثال تاثير اين شاخص در رتبه‌بندي تايمز 30 درصد و در رتبه‌بندي شانگهاي 10 درصد است. در خصوص رتبه‌بندي‌هاي مختلف همچون رتبه‌بندي تايمز و رتبه‌بندي شانگهاي که به آنها اشاره شد، در ادامه به تفصيل صحبت خواهيم کرد.
شاخص مهم ديگر در رتبه‌بندي، وجهه بين‌المللي دانشگاه است. البته رتبه‌بندي‌هاي مختلف از معيارهاي کاملا متفاوتي براي اين شاخص استفاده مي‌کنند. به عنوان مثال تاثيرگذارترين پارامتر اين شاخص در رتبه‌بندي QS نظرات افراد برجسته دانشگاهي، در رتبه‌بندي شانگهاي کيفيت اعضاي هيات علمي و اساتيد، و در رتبه‌بندي فاکتور جي تعداد پيوندهاي وب سايت دانشگاه در ميان وب سايت دانشگاه‌هاي ديگر است. با توجه به اينکه در دنياي رو به جهاني شدن امروز، موفق‌ترين دانشگاه‌ها آنهايي هستند که بتوانند بهترين دانشجويان و اساتيد را از سراسر دنيا جذب کنند، تعداد اساتيد و دانشجويان بين‌المللي دانشگاه، کنفرانس‌هاي بين‌المللي و همکاري‌هاي بين‌المللي دانشگاه نيز از پارامترهاي تاثيرگذار در اين شاخص هستند.
فعاليت‌هاي پژوهشي و تحقيقاتي نيز از جمله شاخص‌هاي تاثيرگذار در رتبه دانشگاه هستند که به نوعي بيانگر خروجي علمي دانشگاه هستند. از پارامترهاي موثر بر اين شاخص مي‌توان به حجم پژوهش‌هاي انجام شده، درآمدهاي پژوهشي و اعتبار تحقيقات اشاره کرد. براي ارزيابي اعتبار تحقيقات از معيارهاي مختلفي مانند تعداد مقالات چاپ شده در مجلات معتبر علمي، تعداد مقالات ISI، تعداد ارجاعات مقالات و نسبت ارجاعات به اعضاي هيئت علمي استفاده مي‌شود.
از شاخص‌هاي ديگري که در رتبه‌بندي‌هاي مختلف از آنها استفاده مي‌شود مي‌توان به نسبت استاد به دانشجو، اعضاي هيات علمي برنده جايزه نوبل، اساتيد و فارغ‌التحصيلان داراي مقالات پر استناد، امکانات آزمايشگاهي، سرانه کتاب و مجلات، بازدهي دانشگاه نسبت به اندازه آن، ابداعات و نوآوري‌هاي صنعتي، تعداد مراکز رشد دانشگاه و کيفيت وب سايت دانشگاه اشاره کرد.

رتبه‌بندي‌هاي مختلف دانشگاه‌هاي دنيا
علاوه بر رتبه‌بندي‌هاي کلي که توسط موسسات مختلف ارائه مي‌شود، رتبه‌بندي دانشگاه‌ها معمولا بر اساس رشته‌هاي مختلف دانشگاهي شامل گروه‌هاي فني و مهندسي، پزشکي و علوم زيستي، علوم طبيعي، علوم اجتماعي و هنر نيز انجام مي‌شود. همچنين رتبه‌بندي‌هاي انجام شده به تفکيک مناطق جغرافيايي، کشورهاي مختلف و برخي دسته‌بندي‌هاي ديگر در دسترس هستند. در ميان رتبه‌بندي‌هاي مختلفي که از سوي موسسات متعدد اعلام مي‌شود، سه رتبه‌بندي هستند که از ارزش و اعتبار بيشتري در مقايسه با سايرين برخوردارند و عبارتند از: رتبه‌بندي موسسه تايمز (Times Higher Education World University Rankings)، رتبه‌بندي دانشگاه شانگهاي (Academic Ranking of World Universities) و رتبه‌بندي کيو-اس (QS World University Rankings). 
در ادامه به بررسي معروف‌ترين رتبه‌بندي‌هاي دانشگاه‌هاي جهان مي‌پردازيم.

رتبه‌بندي علمي دانشگاه‌هاي جهان (رتبه‌بندي دانشگاه شانگهاي)
يکي از رتبه‌بندي‌هاي آموزشي معتبر و مهم دانشگاه‌هاي جهان، رتبه‌بندي است که توسط دانشگاه جيائوتانگ شانگهاي (SJTU) انجام مي‌شود. اين رتبه‌بندي که تحت عنوان رتبه‌بندي علمي دانشگاه‌هاي جهان (ARWU) شناخته مي‌شود، قديمي‌ترين رتبه‌بندي دانشگاه‌هاي جهان است که نخستين بار در سال 2003/1382 و در قالب يک پروژه بزرگ ملي در کشور چين انجام شد. اين رتبه‌بندي که در اصل براي اندازه‌گيري فاصله دانشگاه‌هاي چيني و دانشگاه‌هاي روز دنيا صورت گرفت، تلاش مي‌کند تا دانشگاه‌هاي دنيا را به صورت کاملا مسقل رده‌بندي کند. شاخص‌هاي موثر در اين رتبه‌بندي بيشتر در حوزه علوم طبيعي قرار دارند و شامل تعداد مقالات منتشر شده در مجلات نيچر و ساينس (که هر دو در حوزه علوم طبيعي فعاليت مي‌کنند)، تعداد برندگان جايزه نوبل (که بيشتر به علوم فيزيک تعلق مي‌گيرد) و جايزه فيلدز (که در حوزه رياضيات اعطا مي‌شود) است. در حال حاضر، انجام اين رتبه‌بندي بر عهده موسسه Shanghai Ranking Consultancy قرار دارد، و از حيث اعتبار همين بس که توسط نشرياتي مانند اکونوميست مورد استناد قرار مي‌گيرد.

رتبه‌بندي نشريه آموزش عالي تايمز
نشريه آموزش عالي تايمز لندن واقع در انگلستان، از سال 2004/1383 تا 2009/1388 و با همکاري موسسه کواکارلي سايموندز (Quacquarelli Symonds)، هر ساله ليستي از 200 دانشگاه برتر دنيا را با عنوان THE World University Ranking منتشر مي‌کرد. يکي از ايراداتي که به رتبه‌بندي اين موسسه گرفته مي‌شد اين بود که بر خلاف رتبه‌بندي دانشگاه شانگهاي که به مباحث آکادميک اهميت بيشتري مي‌دهد، رتبه‌بندي موسسه تايمز بيشتر به شهرت دانشگاه اهميت مي‌داد. به همين دليل اين موسسه از سال 2009/1388 با خاتمه دادن به همکاري خود با موسسه QS، رتبه‌بندي جديد خود را طي همکاري با پايگاه اطلاعاتي تامسون رويترز ارائه کرده است. در رتبه‌بندي جديد اين موسسه 13 شاخص در نظر گرفته شده است که در پنج دسته آموزش، تحقيقات، انتقال دانش (ميزان ارجاع به مقالات)، درآمد صنعتي، و وجهه بين‌المللي دسته بندي شده‌اند.

رتبه‌بندي QS
همان‌طور که اشاره شد، موسسه کواکارلي سايموندز تا سال 2009/1388، رتبه‌بندي خود را با همکاري نشريه آموزش عالي تايمز انگلستان منتشر مي‌کرد؛ اما از آن سال به بعد و با جدا شدن موسسه تايمز، به تنهايي اقدام به انتشار رتبه‌بندي خود مي‌کند. رتبه‌بندي اين موسسه با عنوان «بهترين دانشگاه‌هاي جهان» توسط US News & World Report و در آمريکا منتشر مي‌شود.
اين موسسه هم اکنون اطلاعات مربوط به 33744 پژوهشگر و استاد دانشگاه‌هاي مختلف سراسر جهان را براي ارائه رتبه‌بندي خود دنبال مي‌کند. از جمله شاخص‌هاي اين رتبه‌بندي مي‌توان به ميزان استناد به مقالات، نسبت استاد به دانشجو، و تعداد استادان و دانشجويان بين‌المللي دانشگاه‌ها اشاره کرد.
علاوه بر رتبه‌بندي دانشگاه‌هاي دنيا، اين موسسه با همکاري روزنامه Chosun Ilbo کره جنوبي، هر ساله فهرستي از 200 دانشگاه برتر آسيا را نيز ارائه مي‌کند که گاه با فهرست جهاني آن اندکي تفاوت دارد. رتبه‌بندي اين موسسه يکي از معتبرترين رتبه‌بندي‌هاي دانشگاه‌هاي دنيا محسوب مي‌شود.

رتبه‌بندي وبومتريک
رتبه‌بندي وبومتريک دانشگاه‌هاي دنيا توسط آزمايشگاه سايبرمتريک (CINDOC)، متعلق به انجمن ملي تحقيقات اسپانيا تهيه مي‌شود. رتبه‌بندي وبومتريک متشکل از يک پايگاه داده شامل 15هزار دانشگاه و بيش از 5هزار مرکز تحقيقاتي است که بيش از 12هزار دانشگاه دنيا را بر اساس حضور آنها در دنياي مجازي رتبه‌بندي مي‌کند.
اين رتبه‌بندي اولين بار در سال 2004/1383 انجام شد و بر اساس معياري مرکب از چندين شاخص‌ تهيه مي‌شود. اين شاخص‌ها شامل حجم اطلاعات موجود بر روي وب، قابليت دسترسي به اطلاعات وب سايت، نسبت اطلاعات منتشر شده در وب به ميزان لينک‌هاي برگشتي خارجي آن، تعداد مقالات منتشر شده و ميزان ارجاعات آنها است. در يک کلام، اين رتبه‌بندي «ميزان اثرگذاري دانشگاه در جهان وب و تعهد آن به دنياي مجازي» را نشان مي‌دهد. شاخص‌هاي وبومتريک به اين دليل به وجود آمده‌اند که ميزان توجه موسسات را به نشر اينترنتي نشان دهد. بنابراين دانشگاه‌هاي با کيفيت آموزشي بالا ممکن است به دليل عدم تمايل به سياست‌هاي انتشار اينترنتي، در اين نوع رتبه‌بندي رتبه مورد انتظار خود را بدست نياورند.
اين رتبه‌بندي همبستگي مناسبي با ساير رتبه‌بندي‌هاي از خود نشان مي‌دهد. با اين وجود، اگرچه دانشگاه‌هاي آمريکاي شمالي معمولا جزو 200 دانشگاه برتر اين فهرست هستند؛ اما موسسات پزشکي متوسط و کوچک، و دانشگاه‌هاي ژاپني، ايتاليايي، فرانسوي و آلماني کمتر در ميان دانشگاه‌هاي برتر ديده مي‌شوند. يک دليل احتمالي مي‌تواند سهم بالاي محتواي غيرانگليسي زبان در سايت آنها، و يا انتشار نتايج تحقيقاتي اين موسسات از طريق هيات‌هاي مستقل باشد.

رتبه‌بندي دانشگاه‌ها بر اساس عملکرد (URAP)
اگر يادتان باشد، در آذرماه گذشته، خبرهايي مبني بر بهبود چشم‌گير رتبه دانشگاه‌هاي کشورمان منتشر شد. اين آمار مربوط به رتبه‌بندي دانشگاه‌ها بر اساس عملکرد آکادميک (University Ranking by Academic Performance) بود، رتبه‌بندي نسبتا جديدي که توسط موسسه انفورماتيک «دانشگاه فني و مهندسي خاورميانه» ترکيه ارائه مي‌شود و از سال 2010/1389 تاکنون به رتبه‌بندي 2000 دانشگاه جهان بر اساس شش شاخص عملکرد تحقيقات آکادميک مي‌پردازد. اين شاخص‌ها عبارتند از: بهره‌وري فعلي (ميزان مقالات منتشر شده)، بهره‌وري بلندمدت (بر اساس نتايج سايت Google Scholar)، ضريب تحقيق (ميزان استناد به مقالات بر اساس داده‌هاي ISI)، ضريب تجمعي مربوط به IF مجلات مختلف، کيفيت (شاخص H) و در نهايت همکاري‌هاي بين‌المللي.

 

رتبه‌بندي دانشگاه‌هاي جهان اسلام
در اين رتبه‌بندي که به پيشنهاد ايران و استقبال کشورهاي عضو سازمان کنفرانس اسلامي انجام مي‌شود، رتبه‌بندي دانشگاه‌ها بر اساس 5 شاخص کلي پژوهشي، آموزشي، وجهه بين‌المللي، تسهيلات (امکانات) و فعاليت‌هاي اجتماعي-اقتصادي انجام مي‌شود مي‌شود. هر کدام از اين شاخص‌ها داراي پارامترهايي هستند که با وزن‌دهي به آنها، دريافت اطلاعات خام از دانشگاه‌ها و اعمال وزن پارامترها، وضعيت دانشگاه‌ها از نظر رتبه‌بندي مشخص مي‌شود.

در بخش پژوهشي پارامترهايي مانند کيفيت پژوهشي، کارايي پژوهشي و حجم پژوهش؛ و در بخش آموزشي پارامترهايي همچون تعداد اعضاي هيات علمي داراي جوايز بين‌المللي، نسبت اعضاي هيات علمي داراي مدرک دکتري به کل اعضاي هيات علمي، و اساتيد و فارغ‌التحصيلان با مقالات پر استناد نقش پررنگي ايفا مي‌کنند. وجهه بين‌المللي دانشگاه شامل پارامترهايي همچون نسبت اعضاي هيات علمي بين المللي به کل اعضاي هيات علمي، نسبت دانشجويان بين‌المللي به کل دانشجويان، و کنفرانس‌ها و همکاري‌هاي بين‌المللي دانشگاه است. در بخش امکانات دانشگاه، سرانه تعداد عناوين کتاب به ازاي هر دانشجو، تعداد مجلات، تعداد موسسات و مراکز تحقيقاتي دانشگاه؛ و در بخش فعاليت‌هاي اجتماعي-اقتصادي، درآمد قراردادها و مشاوره‌ها، برنامه‌هاي کارآفريني، ارتباط با صنعت و تعداد مراکز رشد دانشگاه مورد بررسي و ارزيابي قرار مي‌گيرند. .