بيش از يکصد سال پيش سفر به قطب شمال يا جنوب، رويايي دست نيافتني به نظر مي آمد اما امروزه اين سرزمين هاي بکر و وحشي به جولانگاه دانشمندان و اين اواخر کاشفان نفت تبديل شده است و به واسطه دخالت هاي انساني ديگر از شرايط بکر اوليه در آنها تقريبا اثري باقي نمانده است.
قطب شمال و جنوب به رغم شباهت بسيار در شرايط آب و هوايي و پوشيده بودن از برف و يخ در بيشتر طول سال، تفاوت هايي بنيادين دارند که در اين جستار به بررسي اوليه آنها خواهيم پرداخت.
قطب شمال يا شمالگان در اقيانوس منجمد شمالي واقع شده است. بخش هايي از کشورهاي کانادا، روسيه، دانمارک (گرينلند)، نروژ، آمريکا (آلاسکا)، سوئد، فنلاند و ايسلند در اين محدوده خاص جغرافيايي قرار دارند.
مرز قطب شمال به وسيله خطوط همدما تعيين مي شود و از آنجا که در قطب شمال متوسط درجه حرارت در گرم ترين ماه سال زير ۱۰ درجه سيليسيوس است، بنابراين در نقشه شمالگان، خطي به نام خط همدماي ۱۰ درجه سيليسيوس ترسيم مي شود که اين خط مرز را تعيين مي کند.
از نظر سياسي و اجتماعي، هشت کشور به دليل داشتن مرز مشترک در بخش هايي از اين محدوده سهيم هستند.
عمق اقيانوس در قسمت هايي از قطب شمال به ۴۰۸۰ متر مي رسد. روند توالي روز و شب به اين صورت است که حدود شش ماه از سال هوا کاملا روشن و آفتابي است اما در باقيمانده سال، هوا تاريک است و شفق هاي قطبي منظره اي بي بديل و نفسگير به وجود مي آورند.
اين منطقه از نظر اکولوژيک در ميان اکوسيستم هاي کره زمين، فوق العاده منحصربه فرد است. حيات در قطب شمال تشکيل شده از: ارگانيسم هايي که در يخ زندگي مي کنند، زئوپلانکتون ها، فيتوپلانکتون ها، ماهيان، پستانداران دريايي، پرندگان، ساير حيوانات ساکن خشکي، گياهان و در نهايت جوامع انساني. زيردريايي هاي اتمي آمريکا و يخ شکن هاي روسيه به ترتيب در سال هاي ۱۳۳۷ و ۱۳۵۴ خورشيدي براي اولين بار موفق به درنورديدن مرزهاي قطب شمال شدند.
برآوردها حاکي است بيش از نيمي از ذخاير باقيمانده نفت جهان در زير يخ هاي قطب شمال قرار دارند. به رغم پيمان نامه هاي بين المللي، خسارات وارده بر محيط زيست قطب شمال به دليل دخالت هاي انساني کم نبوده است.
خبرهايي از قطب شمال
براساس پيش بيني هاي مرکز تحقيقاتي دانشگاه واشنگتن، حجم يخ در قطب شمال احتمالا در شهريور سال ۱۳۹۲ به خط قرمز خود يعني حدود ۳۰۰۰ کيلومتر مکعب نزديک خواهد شد.
در عين حال، مرکز پژوهشي (ان اس آي دي سي) که به طور خاص در زمينه برف و يخ تحقيق مي کند، داده هايي از حجم بالاي ذوب يخ در منطقه گرينلند منتشر کرده که در جاي خود نشان از بحراني تازه دارد.
دکتر لئونيد يورگانويچ که پژوهش هاي گسترده اي در زمينه سطح گاز متان در قطب شمال انجام داده، به اين نتيجه رسيده که ميزان گاز متان در سال هاي اخير بشدت در اين منطقه تا ۲۰ درصد افزايش پيدا کرده است.
افزايش ميزان گاز متان نه تنها چرخه متان را بشدت دستخوش تغيير مي کند بلکه بدون ترديد بر وضع آب و هواي کره زمين هم تاثير خواهد داشت.
يخ نواحي شرقي سيبري، درياي لاپتف (شمال سيبري) و درياي کارا (سر حد سيبري غربي) بزودي آب خواهد شد.
دو محقق چيني در بهمن ماه گذشته اعلام کردند طبق اندازه گيري آنها، حجم متان به دام افتاده در يخ هاي قطب شمال چند برابر متان موجود در جو زمين است.
معني روشن اين جمله اين است که در صورت ادامه روند آب شدن يخ هاي قطبي، حجم گاز متان اتمسفر زمين که يکي از عوامل اصلي گرمايش جهاني است، ناگهان چند برابر خواهد شد و روند کنوني گرم شدن زمين، شتاب بيشتري خواهد گرفت.
يخ نقشي اساسي در بلوکه کردن متان دارد؛ با ذوب شدن يخ ها و نازک شدن آنها، متان موجود در لايه هاي سطحي يخ بسرعت در واکنش هاي بيوشيميايي و فتوشيميايي مشارکت خواهد کرد و شرايط را براي جذب بيشتر نور خورشيد بر سطح يخ هاي قطب شمال پديد خواهد آورد.
موضوعي که خود باعث ذوب يخ هاي بيشتر و آزاد شدن متان بيشتري خواهد شد. نظر به اين که تغييرات در قطب شمال مي تواند بشدت بر وضع جوي کره زمين تاثير داشته باشد لذا همه اين مسائل در کل فاجعه بزرگي تلقي مي شود.
از نظر شرايط زيستي بسياري از گونه هاي جانوري قطب شمال در معرض خطر هستند. به عنوان مثال گوزن هاي شمالي يکي از گونه هايي هستند که بشدت در معرض خطر انقراض قرار گرفته اند. در منطقه جورج ريور تعداد اين گوزن ها از ۸۰۰ تا ۹۰۰ هزار به ۳ هزار عدد کاهش پيدا کرده است.
پرنده کوچکي به نام دانه برفي با نام علمي Plectrophenaxnivalis يکي از گونه هاي شاخصي است که در قطب شمال زادآوري مي کند. اين گونه که پيشتر در شمال آمريکا به وفور ديده مي شد، با کاهش جمعيت ۶۴ درصدي مواجه شده است.
دامنه آسيب هاي انساني بر قطب روز به روز ابعاد عجيبتري هم به خود مي گيرد. بيولوژيست ها گزارش مي دهند ميزان کيسه هاي پلاستيکي و زباله اي که اين روزها در قطب شمال يافت مي شود، نسبت به گذشته تقريبا دو برابر شده است! اين مساله براي قطب شمال يک فاجعه است چرا که در نهايت مسير اين زباله ها به دره هاي عميقي منتهي خواهد شد که زيستگاه بسياري از ريز جانداران اين بخش يخزده سياره زمين است.
نزديک به ۷۰ درصد زباله هايي که تاکنون گروه هاي تحقيقاتي رديابي کرده اند، به نوعي در تماس مستقيم با ارگانيسم هاي زنده قرار گرفته اند. پژوهشگران باور دارند بسياري از بيماري هاي ناشناخته اي که به عنوان مثال در سال گذشته باعث مرگ چند خرس قطبي شده، مي تواند با اين زباله هاي پلاستيکي در ارتباط باشد.
قطب جنوب
قطب جنوب يا جنوبگان که در اقيانوس منجمد جنوبي واقع شده، حدود ۲۰ درصد از نيمکره جنوبي زمين را در بر گرفته است. بخش اعظم قطب جنوب در پايين عرض ۶۰ درجه جنوبي واقع شده که از نظر بين المللي نيز تحت نظام معاهداتي قطب جنوب قرار دارد.
قطب جنوب تنها نقطه روي کره زمين است که کشوري نمي تواند رسما ادعاي مالکيت آن را داشته باشد. کشورهاي گوناگون تنها با هدف تحقيقات و تحت پيمان نامه قطب جنوب مي توانند به تحقيقات و پژوهش هاي خود در اين منطقه ادامه دهند.
تاکنون مدرک تاريخي دال بر سکونت جوامع انساني در قطب جنوب يافت نشده است. يکي از شاخص ترين گونه هاي جانوري قطب جنوب پنگوئن ها هستند. ساير موجودات شاخص قطب جنوب عبارتند از: سيل ها، آلباتروس ها، مرغ هاي توفان قطب جنوب، وال ها و هشت پاها. هوا در قطب جنوب خيلي سردتر از قطب شمال است.
از قطب جنوب چه خبر؟
در بهمن ماه گذشته دانشمندان اعلام کردند براي نخستين بار توانسته اند نشانه هايي از حيات را در اعماق يخ هاي قطب جنوب پيدا کنند. اين شکل خاص از حيات ميکروبي ظاهرا تنها از طريق خوردن سنگ ها انرژي لازم را به دست مي آورد و ارتباط آنها با سطح، فوق العاده ناچيز است.
محققان اميد دارند نحوه زيست اين نوع از ميکروارگانيسم ها بتواند معماهاي حيات در قمرهاي سياره هايي مثل برجيس (مشتري) و کيوان (زحل) را تا حدي روشن کند. حيات در شرايطي که موجودات زنده هيچ نوع دسترسي به کربن ندارند، هميشه براي محققان جالب توجه بوده است.
يک مساله مهم ديگر که در قطب جنوب هميشه خبرساز است، سوراخ لايه ازن است. ازن يک ماده شيميايي است که در ارتفاع خاصي از زمين پراکنده است و ضمن يک واکنش شيميايي، اشعه مخرب ماورا بنفش خورشيد را جذب مي کند.
لايه ازن در قطب جنوب در ابعاد وسيعي دستخوش ويراني شده است تا جايي که دانشمندان وسعت شکاف لايه ازن را در قطب جنوب تا سه برابر مساحت کشور آمريکا مي دانند. اما در پاييز گذشته، ناسا (سازمان ملي هوانوردي و فضايي آمريکا) عنوان کرد ميانگين مساحت سوراخ لايه ازن در قطب جنوب بار ديگر کوچک تر شده است اما دانشمندان اعلام کرده اند شرايط لايه ازن در قطب جنوب حداقل تا ۵۰ سال ديگر به وضع مناسبي بازنخواهد گشت.
گونه هاي جانوري قطب جنوب هميشه براي محققان از اولويت هاي تحقيقاتي بالايي برخوردار بوده اند. متاسفانه شرايط آب و هوايي و دخالت هاي انساني در اين نقطه از کره زمين نيز تاثيرات منفي خود را بر جا گذاشته و بسياري از گونه هاي شاخص در وضعيت بحراني قرار گرفته اند. دي ماه گذشته تيمي از دانشمندان از کشورهاي استراليا، نيوزيلند، شيلي و انگلستان طرحي را آغاز کردند تا وضع نهنگ هاي آبي را در قطب جنوب بدقت بررسي کنند.
اين نهنگ ها که بالغ بر ۱۸۰ تن وزن و بيشتر از ۳۰ متر طول دارند، يکي از شاخص ترين گونه هاي جانوري قطب جنوب هستند و حدس زده مي شود تغيير شرايط اقليمي، سفره غذاي آنها را کوچک تر کرده باشد.
پژوهش ها نشان مي دهد نازک شدن قطر يخ به دليل تغييرات اقليمي در برخي از قسمت هاي قطب جنوب سبب شده که جمعيت پنگوئن هاي امپراتور حتي تا ۸۰ درصد کاهش يابد. اين پنگوئن ها که يکي از بزرگ ترين گونه هاي پنگوئن در قطب جنوب هستند، از گونه هاي بشدت آسيب پذير قلمداد مي شوند که بقاي آنها نيز در حال حاضر با مشکلات عديده اي همراه شده است.