محمد هر چه به روز کنکور نزدیک میشود تلاشهایش را برای مطالعه، بیشتر میکند و زمانی را که برای مطالعه اختصاص داده است، افزایش میدهد. او انگیزهی فراوانی برای قبول شدن در دانشگاه مورد نظرش دارد و رقابت با دیگر دانشآموزان، توصیههای معلمان و تشویقهای خانوادهاش این انگیزه را مضاعفتر میکند؛ اما با نزدیک شدن به روزهای پایانی فشارهایی را بر خود احساس میکند. این ترس و فشار، استرس را در او به وجود آورده و باعث میشود بهتدریج ساعتهای مفید مطالعه کاهش یابد.
در این مثال محمد ابزار موفقیت را بهخوبی در اختیار دارد، اما با گذشت زمان این ابزار (تلاش، برنامهریزی، پشتوانهی معلم، والدین و...) به عنوان یک عامل استرسزا مبدل میشود و به صورت فشار بر وی وارد میشود و در فرایند مطالعه و امتحان اختلال ایجاد میکند. همچنین استرس مانع از آن میشود که آموختهها و آنچه را به حافظه سپرده شده است روی کاغذ بنویسد.
استرس چیست؟
استرس احساس ناخوشایند ترس و نگرانی است که فرد در پاسخ به شرایط و موقعیت تهدیدکننده از خود نشان میدهد. «میتوان دانشآموزی را که دچار اضطراب امتحان است به منزلهی فردی توصیف کرد که مواد درسی را میداند اما شدت اضطراب وی مانع از آن میشود که معلومات خود را هنگام امتحان به منصهی ظهور برساند.» (پال- اریکسن 1964).
استرس شرایط ترس از موقعیت به وجود میآورد که گذراست و چنانچه مدتزمان طولانی و همچنین ترس زیادتری فرد را درگیر کند، به اختلال هراس تبدیل میشود. به طور کلی نشانههای استرس عبارتاند از: هراس، بیتابی، ناتوانی در حفظ آرامش، اختلال در خواب، خشکی دهان، تهوع، غش و ضعف بدن، تحرک بیش از حد، لرزش دستها و تپش قلب. در دانشآموز چنانچه این موارد دیده شد توصیه میشود به پزشک یا مشاور تحصیلی مراجعه شود و از او کمک بخواهد.
استرس میتواند نقش سازنده و برانگیزاننده برای امتحان داشته باشد. دانشآموز میتواند از استرس برای تلاش بیشتر کمک بگیرد و از آن به عنوان محرک مطالعهی بیشتر استفاده کند. نیز هدایتکننده در موقعیت امتحانی است که دانشآموز آنچه آموخته است با دقت بیشتری ارائه دهد. استرس منبع شکست میشود اما بهتر آن است که از آن به عنوان منبع انگیزه برای تلاش استفاده کنیم. بهراستی اگر استرس امتحان نبود همهی دانشآموزان تلاشی انجام نمیدادند و موفقیتی در کار نبود. پس اگر بخواهیم استرس را در جهت مسیر موفقیت قرار بدهیم و از آن بهرهی مثبت ببریم باید منبع استرسزا را بهخوبی بشناسیم و خود را با آن مواجه کنیم.
راهکارهایی برای دانشآموزان:
آگاهی داشتن: آگاهی داشتن از منبع استرس و موقعیتهای استرسزا درصد زیادی از ترس و دلهره را کاهش میدهد. توصیه میشود بهخوبی آن را بشناسید و تا حد ممکن با آنها مواجه شوید.
درست نبودن شیوهی مطالعه: در سه مرحلهی مطالعه، بهیادسپاری و یادآوری، به همان شیوه که مهارت دارید و بارها انجام دادهاید مطالعه کنید. در صورت لزوم مهارتهای بهتری را مطابق با توان و استعداد خود یاد بگیرید.
فقدان مهارتهای یادآوری: همانطور که اشاره شد با توجه به علایق و توان خود مهارتهای لازم را تمرین کنید. البته بهتر و کاملتر آن است که درصد میزان مهارت یادآوری با سؤالهای امتحانی نزدیکتر باشد؛ چه در نوع سؤال و چه در سطح آسان یا سخت بودن امتحان.
باور داشتن به خود و داشتهها: باور داشتن به خود و اطمینان به آنچه در حافظه دارید میتواند کمککننده باشد.
عدم مقایسه: مقایسه کردن خود با دیگر دانشآموزان یکی از منبعهای مهم استرس است. رقابت مثبت با مقایسه کردن خیلی متفاوت است.
هدفیابی: داشتن هدف، مورد خوبی برای این است که بر استرس غلبه کنید
یاد خدا: یاد خدا همیشه آرامشبخش دلهاست. با تلاوت و گوش دادن به قرآن مجید و یاد خدا به آرامش ثابت میرسید و خدا تکیهگاه محکمی میشود برای آرامش دل.