- در حدود سدهي سوم پ.م، پارتها كه از اقوام آريايي ساكن در شمالشرقي ايران بودند، يكي از بزرگترين قلمروهاي فرمانروايي جهان را به مدت 500 سال تحت نام اولين حاكم اشكاني اداره كردند.
- اشكانيان سه پايتخت داشتند:
1- نيسا: در عشق آباد تركمنستان 2- صد دروازه (قومس): در جنوب دامغان 3- تيسفون: در عراق
- زبان رايج آنان، پهلوي اشكاني بود، اما براي تجارت و روابط سياسي از زبان يوناني استفاده ميكردند كه اين امر دو دليل داشت:
1- موجب تثبيت حكومت اشكانيان ميشد. 2- باعث نفوذ آيين مهرپرستي در تمدن يونان و روم گرديد.
- از حدود نيم سدهي اول ميلادي، اشكانيان در رسمالخط ايراني زبان پهلوي را جايگزين حروف يوناني كردند.
- مهمترين شهرهاي اشكاني عبارتاند از: شيز (تخت سليمان)- دارابگرد- فيروزآباد- هاترا (در ميانرودان شمالي)- نیسا.
- از نيسا و دورا اروپوس (سوريه در كنار رود فرات)، آثار مهمي از اشكانيان به دست آمده است.
- اين حكومت، طولانيترين دوران حكومت ايران را تشكيل ميدهد.
- ميراث هنري اشكانيان شامل گردش نرم و آزاد خطوط و نقشهاي تخيلي ميشود.
- هنر اشكاني، ريشه در هنر مشرق زمين دارد.
- ويژگيهاي هنر اشكاني عبارتاند از:
1- طرحها و مايههاي آييني و روحاني
2- علاقه به ظرافت و ريزهكاري
3- پرداختن به جزييات و تزيين
4- شيوهي نمايش روبهرو نگاري
5- موضوعات رايج در آثار دورهي اشكاني، عبارتاند از:
الف) تقديم نذورات ب) پيكرههاي انساني ج) مراسم جشن، شكار، قرباني و سواركاري
- مهمترين دستاورد هنر اشكاني، «معماري و شهرسازي» است، به ويژه شهرسازي دايرهاي و ابداع ايوان، گنبد، قوس و طاق گهوارهاي.
- در اين دوره، تالارهاي ستوندار عصر هخامنشي اهميت خود را از دست ميدهند و ستونها به صورت تزييني و شبهستون به كار ميروند.
- الگوي ساخت بناهاي چهار ايواني عصر اسلامي، حياطهاي باز مركزي و ايوانهاي كمعرض از ویژگیهای دورهي اشكاني است.
- آثار معماري اشكاني عبارتاند از: كاخ نیسا- كاخ و عمارت كوه خواجه- معبد خورشيد (در هاترا).
- تزيينات بناهاي اشكاني عبارتاند از: نقوش برجستهي تنگ سروك- گچبريها و نقاشيهاي كوه خواجه- حجاري و مجسمهسازي پالمير.
- شكل جامها و ساغرهاي اشكانيان از تكوكهاي هخامنشي تقليد شده و تزيينات آنها به شيوهي يوناني است.
- يكي از عوامل رشد فلزكاري در اين عصر، ضرب سكه و نياز به جواهرات و تزيينات لباس بود.
- مهمترين آثار سفالگري تابوتهاي سفاليني كه با نقوش خطي كندهكاري، تزيين شده و لعاب ديده است.
- دورهي اشكاني تجلي نقاشي ديواري است. مهمترين مراكز اين هنر عبارتاند از:
1- كوه خواجه: در سيستان 2- دورا اروپوس: در سوريه
- در كاخ هاترا، نقابهاي نمايشي همراه با نقوش تزييني به دست آمده است.
- در اين عصر ادبيات حماسي و پهلواني رشد كرد كه معروفترين اثر به يادگار مانده از آن، كتاب «خداينامه» است كه بعدها مايهي اصلي شاهنامهي فردوسي گرديد.
- گوسان نوازندگان و خوانندگان اشكاني
- هنر اشكاني علاوه بر عصر ساساني بر هنر هند و بيرانس نيز تاثير مستقيم داشت.