خُرَمآباد بيست و دومين شهر پرجمعيت ايران و مرکز استان لرستان است. شهر در ارتفاع ۱۱۴۷،۸ متري از سطح دريا و در ميان درههاي زاگرس قرار دارد. دره خرم آباد به طول ۱۵و عرض ۱۲کيلومتر با ارتفاع ۱۱۷۰ متر از سطح دريا در طول جغرافيايي ۴۸ ۲۱ و عرض جغرافيايي ۳۰ ۳۲ در مرکز استان لرستان واقع شده است.دره خرم آباد داراي چشمه هاي آب و هواي دلپذير مي باشد و موقعيت طبيعي ممتاز و مواهب خدادادي در اين دره سبب سکونت انسان هاي اوليه در غارهاي پنج گانه پيش از تاريخ شده است . فاصله خرمآباد تا تهران ۴۹۰ کيلومتر است و به دليل قرار گرفتن در مسير تهران - جنوب داراي اهميت ارتباطي و راهبردي است.همچنين چشمه ها، سراب هاي فراوان، درياچه دل انگيز کيو در مرکز شهر و موقعيت ارتباطي آن در گذشته به عنوان راه مواصلاتي غرب به جنوب، اين شهر را در زمره يکي از شهرهاي توريستي و زيباي ايران قرار داده است. آزادراه شماره پنج ايران از اين شهر عبور ميکند . خايدالو نام باستاني خرمآباد بوده و شهر شاپورخواست به دستور شاپور اول ساساني بر خرابههاي آن و در حدود محل کنوني شهر خرمآباد ساخته شده است. آثار به جاي مانده نشان ميدهد خرمآباد يکي از شهرهاي مهم غرب ايران در دوره ساسانيان بوده است. فلکالافلاک يا دژشاپورخواست از آثار به جاي مانده دوره ساسانيان نماد اين شهر است . خرمآباد همچنين يکي از پايتختهاي هزاراسپيان و آل حسنويه بوده است
تاريخ سکونت در شهر خرم آبادشهري که امروزه به نام خرمآباد نام برده شده است، از نخستين سکونت گاههاي مردم ايران به شمار ميرود. غارهاي مسکوني دره خرمآباد که از آن جمله ميتوان به غارهاي کنجي، يافته، پاسنگر، گراجنه و اشکفت قمري نام برد که حاوي آثار زندگي انسان غار نشين در دورههاي موسترين، بارادوستي و زارزي بوده است. بنابر تاريخ گذاريهايي از راه آزمايش راديو کربن در غارکنجي واقع در دره خرم آباد قدمت آثار آن متجاوز از ۴۰ تا ۵۰ هزار سال پيش است. تاريخ خرم آبادمحققان بسياري بر اين عقيدهاند که خايدالو نام باستاني شهر خرمآباد کنوني است و شاپورخواست به دستور شاپور ساساني بر خرابههاي آن شهر ساخته شده است. پس از ساسانيان و در دوران حکومت آل حسنويه خرمآباد به عنوان پايتخت اين سلسله در نظر گرفته شد و در دوران ملوک الطوايفي نيز اين شهر يکي از پايتختهاي هزاراسپيان بود . شهر خرمآباد چندين بار مورد هجوم دشمنان غير ايراني قرار گرفته است که از مهمترين آنها ميتوان به حمله اعراب به ايران ، حمله مغول به ايران و حمله عثمانيان به ايران اشاره کرد. حمدالله مستوفي در سال ۷۴۰ هجري قمري درباره خرمآباد مينويسد:
| << خرمآباد شهري نيک بوده، اکنون خراب است >> |
|
پس از حمله مغول و در دوران صفوي خرمآباد مرکز حکومتي والي لرستان فيلي شد. پس از اين دوره و در اثر حمله سپاه عثماني به غرب ايران شهر خرمآباد تقريباً ويران شد. در دوران قاجار قلعه فلک الافلاک به دستور محمد حسين ميرزاي دولتشاه مرمت شد. بارون دويد يکي از ماموران روسيه تزاري که در سال ۱۸۴۵ ميلادي از خرمآباد ديدار کرده، شهر را داراي ۴ مسجد، ۸ گرمابه و ۱ محله يهودي نشين توصيف کردهاست.خايدالوخايدالو يکي از شهرهاي مهم تمدن عيلام و نام باستاني شهر خرمآباد بوده و گفته ميشود شهر شاپورخواست به دستور شاپور اول ساساني بر خرابههاي آن ساخته شده است. از شهرهاي بزرگ عيلام باستان ميتوان به خايدالو ، سيمره و شوش اشاره کرد.اعتقاد اکثر صاحب نظران اين است، که هستهٔ اوليهٔ شهر خرمآباد، شهر باستاني خايدالو بودهاست. بسياري از خاورشناسان معتقدند که اين مکان با توضيحاتي که در متون مربوط به آشوريان باستان درباره شهر خايدالو آمده، مطابقت بسياري دارد. در سال ۶۴۰ قبل از ميلاد مسيح ، آشور بانيپال پادشاه آشور ، عيلام و شهر خايدالو را تصرف و دولت عيلام را نابود کرد. تمدن ديرينه عيلام و شهر خايدالو، پس از هزاران سال مقاومت در برابر اقوام نيرومندي چون سومريها ، اَکَديها ، بابليها و آشوريها از دشمن خود آشور شکست خورد و از صفحه روزگار ناپديد گرديد. شاپورخواستشاپورخواست به عقيده بسياري از مورخين و محققين نام باستاني شهر خرمآباد کنوني بودهاست. بسياري از محققان بر اين عقيده هستند که شهر قديمي شاپورخواست که به دستور شاپور اول در دوره ساساني و قرن نخست هجري بنا شدهاست در جنوب شهر خرمآباد قرار داشتهاست. در زمان حفر پناهگاه در طول جنگ ايران و عراق در اطراف مناره آجري در ميدان شقايق آثاري از اين شهر به دست آمد. احتمالا مهمترين قسمتهاي اين شهر در مکان محله قاضيآباد فعلي بوده که آسياب و کانالهاي فاضلاب و آب رساني نيز در اين حفاريها به دست آمده است. حدود شاپورخواست از شمال تا سنگ نوشته و از غرب کوه مدبه و شرق تا پل شاپوري ميباشد. در کتب مورخين و جغرافيا نگاران دوره اسلامي اطلاعات ارزندهاي در رابطه با شهرهاي لرستان نوشته شدهاست که در شناسايي موقعيت آنها کمک ميکند . براساس اين متون شاپورخواست يکي از شهرهاي مهم اين منطقه محسوب شده که در طول اين دوران از عمران و آباداني برخوردار بودهاست.در لرستان آثار و مناطقي منسوب به شاپور ساساني وجود دارد که از آن جمله ميتوان از شهر شاپورخواست ، دژ شاپورخواست ، پل شاپوري ، پل شاپوري کاکارضا و شاهپورآباد در شهرستان اليگودرز نام برد. شکل گيري خرمآباد فعلينام شاپورخواست در کتابهاي قديمي تا سال ۶۲۲ هجري (اوايل قرن هفتم) قابل رويت است اما پس از قرن هشتم تنها ميتوان نام خرمآباد را مشاهده کرد. احتمالا در اواخر قرن هفتم هجري شهر شاپورخواست به کلي ويران و خالي از سکنه شده و مردم آن به قسمت غربي قلعه فلک الافلاک که از لحاظ داشتن آب فراوان و موقعيت مناسب تر و همچنين امنيت، برتري داشت نقل مکان کردند، در حقيقت فلک الافلاک در اين زمان هسته اصلي شهر خرمآباد فعلي را تشکيل داد و موجب شکل گيري آن در اين منطقه شده است. البته به نظر ميرسد که آب شهر شاپورخواست از طريق نهري که از قسمت شرقي شهر ميآمده تأمين ميشدهاست که شايد خشک شدن اين نهر عامل ترک اين منطقه شدهاست.عوامل متعددي ديگري چون موقعيت سياسي، ارتباطي و جغرافيايي در شکلگيري شهر خرمآباد دخيل بوده است. از آثار قديمي اين بخش از شهر ميتوان به قبرستان قديمي آن اشاره کرد که مقبره زين ابن علي در آن واقع شدهاست که بنابر متون تاريخي زين ابن علي درگزيني در سال ۵۲۷ وزير طغرل دوم سلجوقي بوده و در شاپورخواست به دار آويخته شدهاست. همچنين آرامگاه باباطاهر که برخي آن را مقبره باباطاهر عريان ذکر ميکنند.اين قبر براساس شواهد باستانشناسي متعلق به دوره سلجوقي ميباشد که در دورههاي بعد مورد مرمت و بازسازي قرار گرفتهاست .در اين دوره قلعه هسته توسعه شهر بوده که براساس ساختار طراحي محدوده شهر از طرف قلعه با محلههاي کوچک و خيابانهاي منحني شکل در حال توسعه در مسير شمال غربي بودهاست. نکته قابل توجه ديگر در اين دوره دروازههاي قديمي شهر خرمآباد است که عبارتند از: دروازه خوز بر سر راه کاروان رو به سوي دزفول. دروازه گرداب بر سر راه کاروان رو به سوي کرمانشاه. پلي قديمي که محل رفت و آمد عابرين بوده و بر سر راه بروجرد قرار داشته است.
| 
