مسجد جامع فهرج، قديميترين مسجدي است که در ايران و شايد در دنيا با کمترين پيرايهاي دست نخورده باقي مانده است.
اين مسجد از بناهاي قديمي و کم نظير فرهنگ و تمدن اسلامي است که بنا بر منابع مکتوب متعلق به قرن اول هجري است که در روستاي فهرج(25 کيلومتري جنوبشرقي يزد و در کنار راه اصلي يزد - بافق) قرار دارد.
نقشه مسجد بسيار ساده است؛ شبستاني با سه دهانه دارد که دهانهي مياني بزرگتر از دو دهانهي چپ و راست آن است. ميانسراي کوچک مسجد، از جنوب به سه دهانهي شبستان و از شرق و غرب هر يک به دو دهانه به هم راه دارد. پوشش صفّهها همچون نيمگنبدي ساده است؛ درست مانند آنکه يکي از گنبدهاي ساساني را به دو نيم کرده باشند. جاي محراب اصلي شبستان، نخست يک تورفتگي راست گوشه بوده که بعدها محراب کاهگلي را درون آن کندهاند.
يکي از ويژگيهاي جالب اين مسجد سه درنماي گلين است که با گچبري روي ديوار شرقي نگاشته شده و با رنگ اُخرايي تزيين شده است.
تک منارهي اين مسجد علاوه بر زيبايي چشمگيرش، جزو معدود منارههاي گليني است که در قرن پنجم ه.ق به مسجد اضافه شده است.
مجموعه شهداي فهرج نيز در واقع يادگاري از اولين شهداي اسلام(سال 32 ه.ق) در يزد است.
از جملهي اين شهدا ميتوان به «حويطببن هاني» (خواهرزادهي حضرت علي(ع) و «عمربن عاصم» اشاره کرد.
در قرن هشتم ه.ق امير مبارزالدين محمد(سر سلسلهي حکومت آل مظفر) بقعه و ضريحي در اين مکان ساخت و موقوفاتي بر آن مقرر کرد.
امروزه در اين مجموعه علاوه بر بقعهي حويطببن هاني، آب انبار و صفههايي در مجاورت آن ديده ميشود.
