مسجد جامع تون(فردوس) يک مسجد دو ايواني به سبک خراساني است که نخستين باري که از آن در کتب تاريخي ياد شده در احسنالتقاسم مقدسي متعلق به نيمه دوم سده چهارم هجري است.
به گزارش ايسنا، شهر فردوس مرکز شهرستان فردوس، واقع در شمال غرب استان خراسان جنوبي، در 58 درجه و 10دقيقه طول و 34 درجه عرض جغرافيايي و ارتفاع 1275 متر از سطح دريا در فاصله 200 کيلومتري بيرجند قراردارد. اين شهر از شمال با شهر بجستان، از جنوب با شهر آيسک، از شرق با شهر اسلاميه و از غرب با شهر بشرويه همسايه است.
شهر فردوس در زلزله يازدهم شهريور سال1347 به شدت ويران شد و جز تعداد معدودي آثار و ابنيه تاريخي با ارزش، خاطرهاي از آن باقينماند.
پيشينه تاريخي
نشانههاي استقرار در سمت جنوب تپه خنچه شهر فردوس حکايت از سابقهاي چهار هزار ساله يعني، دوران مفرغ دارد. همچنين از محوطه سرتخت باغستان نيز به عنوان سايتي نوسنگي ميتوان نام برد. شهر تاريخي تون از جمله شهرهاي اوايل دوره اسلامي در سرزمين خراسان بزرگ محسوب ميشده که از بافت شهري برخوردار و داراي کهندژ، شارستان و حصار و بارو بوده است. مساجد جامع و کوشک از جمله قديميترين آثار شهر تون هستند.
مسجد "کوشک" با داشتن طاقهاي گهوارهاي عظيم و نيم ستونهايي که به زير ديوارهاي مرمت شده سالهاي بعد رفته، با مساجد صدر اسلام مانند تاريخانه دامغان قابل مقايسه است. اين بناي خشتي که در خود کتيبهاي از سال 554 ه. ش را جاي داده قديميترين کتيبه تاريخي باقيمانده در شهر تاريخي تون را داراست.
اولين کتاب تاريخي که در آن نام تون آمده(اشکال العالم) جيهاني است که متعلق به سده چهارم هجري است که تون را از جمله شهرهاي واقع در ولايت قهستان ذکر ميکند.
مقدسي در کتاب احسن التقاسيم در مورد تون ميگويد: «آباد و پرجمعيت است. مردم جولاهه(بافنده) و پشم کار هستند. دانشمندان بزرگ نيز دارد. دژي دارد جامعش درميان است. از کاريز که در جامع ظاهر ميشود مردم شهر ميآشامند».
همچنين ناصرخسرو (444 ه.ق) در سفرنامه خود اينگونه به توصيف تون پرداخته است: «شهر تون شهري بزرگ بوده است. اما در آن وقت که من ديدم اغلب خراب بود. آب روان و کاريز دارد. بر جانب شرق باغهاي بسيار بود و حصاري محکم داشتند. گفتند در اين شهر چهارصد کارگاه بوده است که زيلو بافتندي و در شهر درخت پسته بسيار بود.» آنچه مسلم است، تون از همان اوايل اسلام از شهرهاي مهم منطقه بوده و جايگاه اقتصادي و اجتماعي خاصي داشته است. در سال 1308 خورشيدي با تصويب هيئت دولت وقت از تون به فردوس تغيير نام ميدهد.
شهر تون(فردوس) در زلزله سال 1347 خورشيدي به شدت ويران شد و جز تعداد معدودي آثار و ابنيه تاريخي با ارزش و خاطرهاي از آن چيزي ديگر باقي نماند.
مسجد جامع فردوس
مسجد جامع فردوس در مرکز شهر تون واقع بوده و امروزه در قسمت جنوب شرقي بافت اين شهر جاي دارد. بناي اصلي مسجد جامع تون در زلزله اوايل قرن ششم ويران شد. آنچه از مسجد بر جاي مانده ايوان قبله و شبستانهاي تابستاني و زمستاني در اضلاع شمالي و جنوبي است. ضلع ايوان قبله، اصيلترين ضلع به لحاظ سابقه تاريخي است که با مقايسه آجرنما و نوع اجراي طاق و تويزه ايوان آن با ايوان و نقشه مسجد جامع زوزن، به دوره خوارزمشاهيان نسبت داده ميشود.
مسجد جامع فردوس يک مسجد دو ايواني سبک خراساني بوده و بناي آن مربوط به قرون پنجم و ششم هجري قمري است.که به شماره 1222 به ثبت ملي رسيده است.
مسجد کوشک
مسجدکوشک با داشتن کتيبهاي به سال 554 ه.ق ساخت بنا را تا دوره سلجوقي به عقب ميبرد از سويي مسجد داراي طاقهايي است که به تقليد از سبک ساساني و با ستونهاي قطور و متناسب با طاقها است. که دوره ساخت بنا را به سدههاي نخست اسلام ميرساند به عبارتي فرم و اندام وارههاي مسجد هم پايه مساجدي چون تاريخانه دامغان ميآيد. لايههاي متعدد گچ بر ديوارهها نيز نشان از تحولات فراوان است که بر شالوده بناي مسجد کوشک گذشته است. مسجد در کنار دروازه قاين شهر تون بنا شده که احتمال ميرود مسجد متعلق به بافت شهر ديگري به لحاظ جانمايي بوده و با زلزلهها و تخريبها کم کم به کنار حصار و باروي شهر رانده شده است. پيگردي و لايهنگاري ميتواند تغييرات شهر تون و چهره آن را تا حد زيادي مشخص کند. قدمت مسجد کوشک به اوايل اسلام تا تيموري برميگردد.
اين اثر واقع در ميدان موسي بن جعفر به طرف ميدان گلشن به شماره 11992 ثبت ملي است.
مدرسه علميه عليا
نام واقف اين مدرسه مير علي بيک است که در اواخر دوره صفويه آن را تعمير کرده و تا پيش از زلزله مورد استفاده طلاب بوده است. معماري اين مدرسه در نوع خود کم نظير است. پشت ايوان ورودي، هشتي واقع شده که در ضلع شرقي هشتي مدرس(محل تدريس) به شکل هشت ضلعي و پوشش گنبدي و در ضلع غربي آن، مسجد (نمازخانه) با تزئينات زيباي مقرنس واقع شده است.
ورودي حياط مدرسه در اضلاع شمال شرقي و شمال غربي هشتي است و در مرکز حياط، گودال باغچهاي هشت ضلعي قرار دارد. مدرسه داراي چهار ايوان، و در سه ضلع آن حجرههاي طلاب ساخته شدهاند.
اين اثر تاريخي به قدمتي از دوران تيموري در جنوب شرق فردوس، محوطه باستاني تون با شماره1321 ثبت ملي است.
امامزادگان فردوس
سلطان محمد و سلطان ابراهيم(عليهالسلام) دوتن از نوادگان امام موسي کاظم(ع) هستند که در محله سادات شهر فردوس آرميدهاند. بناي آرامگاه به دوران تيموري تعلق دارد و عليرغم گذر زمان و بروز زلزلههاي متعدد هنوز استوار و شکوه خود را حفظ کرده است. تزئينات نقاشي که جديداً نمايان شده و گنبد کاشيکاري شده آن با سابقه رفيع خود تعلق اين بنا را به دوره تيموري تائيد ميکند.
رواقهاي گرداگرد حياط اين امامزاده همواره استراحتگاه زائران بوده است. آرامگاه امامزادگان فردوس علاوه بر معنويت خاصي که به خطه فردوس بخشيده است؛ يکي از منزلگاههاي اصلي زائران بارگاه ملکوتي امام رضا (ع) در طول تاريخ بوده است.
اين اماکن مقدس در خيابان فرهنگ فردوس با شماره 20569 ثبت ملي شدهاند.
قلعه کوه فردوس
عطاءملک جويني در تاريخ جهانگشا مينويسد: از 70 دژي که در جنوب قهستان قرار داشت، شايد وسيعترين و عظيمترين آنها در 5 کيلومتري جنوب غربي فردوس باشد، موقعيت قلعه چنان است که از سه جهت به پرتگاه مخوفي منتهي ميشود.
تنها راه دسترسي به قلعه از طريق تنگهاي است که در جنوب غربي کوه(که شيب کمتري دارد) قرار دارد، ارتفاع برجها تقريباً 5 متر است که به کمک سنگهاي لاشه وملات گچ ساخته شدهاند. بايد دانست که قلعه مزبور در دوران آبادي داراي دو ديوار و حصار تو در تو و چند برج ديدهباني بوده که محيط ديوار پاياني درحدود 1000 متر است. ديوارهاي قلعه از سطح منظم هندسي برخوردار نيستند. در قسمت پاياني قلعه آب انبارهايي دردل صخرهها کنده شده که طول هر يک حدود 10 متر و عرضش در حدود 2 متر بوده و از آب باران و برف پر شده و در مواقع محاصره، به مصرف آب شرب ساکنان قلعه کمک ميکرده است. اين آب انبارها، ذخيره تمام اهالي قلعه نبوده زيرا در پايين ديوار جنوب قلعه چاهي کنده بودند که امروز به چاه قنوت مشهور است. در خط الرأس کوه آثار برج استوانهاي کوچکي قرار دارد که شايد محل افروختن آتش و با ديدهباني در ارتباط بوده است. مسلماً اين دژ، روزگاري بر جلگههاي اطراف و راههاي بازرگاني قديم اشراف داشته، بخصوص راههاي کارواني دشت تون را هم ميتوانسته به خوبي ديدهباني کند.
حمام سردشت
در مورد تاريخ احداث بنا و باني حمام سردشت اطلاع دقيقي در دست نيست اما شواهد معماري دوره تاريخي آن را صفويه ميداند. حمام سردشت به دليل قرارگيري در محلهاي به همين نام، معروف گشته است.
قابل ذکر است که قسمتهاي زيادي از اين محله هنوز سالم و پابرجاست. اين حمام يکي از اماکن زيبا و در نوع خود جالب و ديدني است که بخشهايي از گنبدهاي آن به دليل قرارداشتن در مسير تردد ماشين، دام و انسان و بخشهاي داخلي آن در اثر عواملي از جمله نزولات جوي تخريب گرديده است. اصول ساخت و عناصر تشکيل دهنده حمامها يکي است و حمام سردشت نيز از اين قاعده مستثني نيست.
حمام شامل سردرورودي، دهليز، بينه، سربينه، مياندر، گرمخانه، خزينه، تون(گلخن) و هيزمدان (خارخانه) است. در برخورد اول با اين بنا، پهنه وسيعي از گنبدهاي در خاک خزيده با نورگيرهاي دايرهاي شکلشان خود نمايي ميکند. حمام داراي دو ورودي است که يکي از آنها در جبهه شمالغرب و ديگري در جنوبغرب قرار دارد. از آنجا که سيه باد از بادهاي دائمي اين منطقه است و در اکثر اوقات موجب سرما ميشود، ورودي اوليه که در شمالغرب قرارداشته در اواخر دوره پهلوي مسدود شده و به جبهه جنوب غرب منتقل شده است.
حمام جهانيار
حمام جهانيار با توجه به شواهد معماري موجود ميتوان دوره تاريخي آن را به صفويه نسبت داد. اين حمام به دليل همجواري با مسجدي به همين نام معروف گشته. مسجد جهانيار در زلزله سال 1347 بطور کامل تخريب گرديد ولي حمام به دليل قرارگيري در زيرزمين بيشتر سالم مانده است. در حال حاضر شهر در جهت شمال گسترش يافته و حمام جهانيار به صورت بنايي متروکه درآمده است. بنا فاقد تزئينات خاص بوده فقط نوع طاقها و نورگيرها و پوششها به همراه آجرکاري به صورت خفته راسته در ديوارهاي پاييني سربينه ميتواند از موارد تزئيني بنا به شمار آيد.
اين اثر تاريخي ارزشمند در ميدان موسي بن جعفر فردوس واقع شده و به شماره 11994 ثبت ملي است.
آبگرم معدني
از جمله جاذبهها و قابليتهاي گردشگري و با اهميت شهر فردوس آبگرم معدني در فاصله حدود 20 کيلومتري شمال شرقي شهر است. اين آبگرم طبيعي با خواص طبي- درماني اعجاب انگيزش سالانه پذيراي خيل عظيمي از گردشگران داخلي و خارجي است و از موقعيت مناسبي در منطقه برخوردار است. استفاده از آبگرم معدني فردوس در درمان بسياري از بيماريهاي پوستي و مفصلي موثر و توسط پزشکان زيادي توصيه شده است.