ای نام نکوی تو سردفتر دیوانها وی طلعت روی تو، زینتده عنوانها
بنده شیفته و دلباختهی ابیاتی هستم که برایم سؤال ایجاد میکنند و جواب آن سؤال چیزی را به من میآموزد که دیگر هرگز از یادم نمیرود.
یکی از این ابیات خاطرهانگیز، بیتی از نینامهی مثنوی است. قبل از بیان بیت مورد نظر، خدمتتان عرضه بدارم که این ادبیات خواندن، عادت خوبی را در من ایجاد کرده و آن این است که وقتی شعری را میخوانم و میشنوم، علاوه بر اندیشیدن به معنای آن، به آرایهها و ظرایف ادبی و ردیف و قافیهاش هم دقت میکنم.
وقتی با بیت:
آتش است این بانگ نای و نیست باد
هر که این آتش ندارد، نیست باد
برخوردم، در نظر اول «نیست باد» را ردیف در نظر گرفتم و با کمال شگفتی دیدم که شعر، قافیه ندارد. یاد سخن دبیرمان افتادم که همیشه میگفت در شعر سنتی، ردیف، اختیاری و آوردن قافیه اجباری است. بیت مولانا این سؤال را در من ایجاد کرد که پس چرا این بیت، قافیه ندارد و اگر دارد، چرا ما نمیبینیم؟
بعد تلاش کردم که از طریق معنی بیت به این نکته دست یابم. دیدم که «نیست باد» در مصراع اول یعنی «بیهوده نیست» و در مصراع دوم یعنی «الهی نابود شود» و حدس زدم که تفاوت معنایی باعث میشود که «نیست باد» را قافیه بگیریم و دریابیم که بیت ردیف ندارد. البته ناگفته نماند که این نکتهی آخری با راهنمایی دبیر محترم به ذهن من رسید.
این طور شد که این «نیست باد» ما را وارد وادی زیبا و رنگارنگ جناس کرد؛ و اما جناس!
جناس در لغت یعنی همجنس بودن و در اصطلاح، یکسانی و همسانی دو یا چند واژه است در واجهای سازنده با اختلاف در معنی.
انواع جناس:
1) جناس تام:
یکسانی دو واژه در تعداد و ترتیب واجها و اختلاف در معنی است.
برادر که در بند خویش (خود) است، نه برادر نه خویش (خویشاوند) است.
پدر با پسر یکدگر را کنار (آغوش)
گرفتند و کرده غم از دل کنار (کنار گذاشتن)
تار زلفت را جدا مشاطهگر1 از شانه (وسیلهی آرایش) کرد
دست آن مشاطه را باید جدا از شانه (کتف) کرد
2) جناس ناقص:
در این نوع جناس، علاوه بر اختلاف معنی، در یکی از صامتها یا مصوتها نیز تفاوت وجود دارد که بر این اساس سه نوع جناس ناقص به وجود میآید:
الف) جناس ناقص حرکتی (اختلاف در مصوتهای کوتاه):
ای گدایان خرابات خدا یار شماست
چشم اِنعام مدارید ز اَنعامی2 چند
شکر کند چرخ فلک از مَلِک و مُلْک و مَلَک
کز کرم و بخشش او، روشن و بخشنده شدم
فغان از آن دو سیهزلف و غمزگان که همی
بدین زِرِه ببُری و بدان ز رَه، ببَری
ب) جناس ناقص اختلافی (اختلاف در حرف اول، وسط یا آخر):
نکته: مقصود از حرف، صامتها و مصوتهای بلند است.
آمیختهایم هر دو با هم آمیختنی چو زیر با بم3
ز بازار جهان بیزار گشتم تو دلالی، سوی بازار میرو4
از یار کهن نمیکنی یاد این پیشهی تو مبارکت باد5
پ) جناس ناقص افزایشی (افزایش در اول، وسط و آخر):
گر گزندت رسد ز خلق، مرنج
که نه راحت رسد ز خلق نه رنج6
تا ز حریفان حسد چشم بدی در نرسد
کف به کف یار دهم، در کنف غار روم7
ای نام تو بهترین سرآغاز
بی نام تو نامه کی کنم باز8
نکته: واژههایی که در یک حرف اختلاف دارند ولی معنی آنها یکسان است، جناس ایجاد نمیکنند؛ مانند کوه و کُه/ گه و گاه/ راه و ره/ گنه و گناه.
پینوشت:
1. آرایشگر
2. چهارپایان
3. اختلاف در حرف اول
4. اختلاف در حرف وسط
5. اختلاف در حرف آخر
6. افزایش در اول
7. افزایش در وسط
8. افزایش در آخر