بسياري از مراجع و کتاب‌هاي مربوط به طب گياهي، تاريخچه تقطير و توليد عرق‌هاي گياهي را ايران و مردم اين کشور مي‌دانند. بر اساس اطلاعات موجود در اين کتاب‌هاي مرجع، توليد عرق گياهي به ابن‌سينا و دوره‌هاي پس از او نسبت داده شده است.
 به نظر مي‌رسد که شروع تقطير و استخراج رايحه گياهان با توليد گلاب از گل محمدي آغاز شده و کم‌کم به مرحله کنوني توليد صدها نوع عرق گياهي رسيده است.يکي از معروف‌ترين و رايج‌ترين عرق‌هاي گياهي موجود در بازار ايران، عرق نعنا است که سۆال‌هاي بسياري در مورد آن مطرح است. به همين دليل گفت و گوي زير با دکتر محمدحسين صالحي سورمقي، متخصص فارماکوگنوزي و استاد دانشکده داروسازي دانشگاه تهران را آورده‌ايم تا پاسخ اين سۆال‌ها را از ايشان بگيريم.

فرآيند توليد عرق نعنا چگونه است؟

از هر گياهي مانند برگ نعنا، بيدمشک، ريحان، گل محمدي يا زيره که داراي رايحه و اسانس باشد، مي‌توان عرقيات گياهي توليد کرد.

براي توليد عرق گياهي، ابتدا آب و ماده معطر را که همان گياه باشد، مي‌جوشانند. پس از تبخير آب، عمليات سرد کردن بخار و تقطير به صورت سنتي يا صنعتي انجام مي‌شود و مايعي که با تقطير به دست آمده،‌ معطري است که ما ايراني‌ها به آن‌ها عرق گياهي مي‌گوييم.

طي فرآيند تبخير و تقطير، اسانس و رايحه گياه داخل مولکول‌هاي آب نفوذ مي‌کند و در اصطلاح علمي، آب مقطر توليد مي‌شود. اين آب‌هاي معطر مقطر، علاوه بر طعم و رايحه خوبشان، خواصي هم براي بدن دارند. ما ايراني‌ها معمولاً فقط به مايعي که از گلبرگ‌هاي گل محمدي تهيه مي‌شود، «گلاب» مي‌گوييم و ساير آب‌هاي معطر مقطر را «عرق گياهي» يا «طبي» مي‌ناميم.

مفهوم عبارت «دوآتشه» که روي برخي از عرقيات گياهي درج مي‌شود، چيست؟

اگر ميزان گياه نسبت به حجم آب بيشتر باشد و رايحه و اسانس بيشتري در مولکول‌هاي تقطيرشده آب جمع شوند، اصطلاح «دوآتشه» را براي عرق گياهي به کار مي‌برند. عرق دوآتشه، همان عرق اشباع‌شده يا با عطر بسيار غليظ. مثلاً ميزان برگ نعنايي که براي توليد يک شيشه عرق نعنا دوآتشه استفاده مي‌شود، بسيار بيشتر از برگ نعنايي است که براي توليد يک ظرف عرق نعنا معمولي به کار مي‌رود.

پس خاصيت عرق‌هاي دوآتشه از انواع معمولي‌شان بيشتر است؟

دقيقاً همين طور است. از آنجا که ماده موثر در عرقيات گياهي، اسانس و رايحه موجود در آن‌هاست، هرچه عرق گياهي بوي بيشتري داشته باشد، يعني اسانس بيشتري در مولکول‌هاي آب وجود دارد و خواص درماني بيشتري دارد بنابراين خاصيت ضد نفخ و ضد درد عرق نعناهاي دوآتشه، به مراتب از انواع معمولي‌شان بيشتر است.

تفاوت ميان عرق نعناهاي پاستوريزه و سنتي موجود در بازار چيست؟

هر ماده‌اي که پاستوريزه شود، عاري از وجود هرگونه آلودگي ميکروبي و انگلي است پس آلودگي‌هاي احتمالي، در عرق نعناهاي کارخانه‌اي که عبارت پاستوريزه روي آن‌ها درج شده،‌ وجود ندارد.

پس احتمال وجود آلودگي در عرق نعناهايي که در کارگاه‌هاي خانگي و سنتي تهيه مي‌شوند، وجود دارد؟

عرق از فرآيند تقطير به دست مي‌آيد و مايعي که تقطير مي‌شود، کاملا استريل و عاري از هرگونه آلودگي است اما امکان دارد آلودگي از طريق ظرف آلوده يا فردي که عرق را به صورت سنتي توليد و بسته‌بندي مي‌کند، به محصول نهايي راه يابد. به همين دليل نمي‌توانيم بگوييم که عرق نعناهاي سنتي کاملا استريل يا کاملا آلوده هستند.

اگر عرق نعنا در کارگاه‌هاي خانگي با شرايط بهداشتي تهيه و از ظرف‌هاي پاکيزه براي بسته‌بندي آن استفاده شود و خود توليدکننده هم مسايل بهداشتي را رعايت کند، ديگر نبايد نگران وجود آلودگي در آن بود.

خاصيت عرق نعنا چيست؟

عرق نعنا، فقط حاوي رايحه نعناع ترکيب‌شده با آب است که خاصيت ضد نفخ، ضد درد و ضداسپاسم (گرفتگي) دارد. از آنجا که تمام ترکيب‌هاي نعنا وارد عرقش نمي‌شود، نمي‌توان همه خواص برگ نعنا را به عرق آن هم نسبت داد ولي مصرف اين عرق گياهي، پس از غذا و براي رفع دل‌درد و نفخ يا هضم بهتر غذا مفيد است.

نعنا

آيا ميزان مصرف مشخصي براي عرق نعناع وجود دارد؟

نه، معمولاً ميزان استانداردي براي مصرف اين عرق‌هاي سنتي وجود ندارد و نمي‌توان حجم کاملا مشخصي براي مصرف آن‌ها براي افراد در گروه‌هاي سني و جنسي مختلف در نظر گرفت. البته مي‌توان پيشنهاد کرد که اگر احساس نفخ و دل‌درد داشتيد، حدود يک استکان در هر وعده، عرق نعنا مصرف کنيد. اگر غلظت و بوي عرق نعنا زياد باشد، مي‌توان به مصرف نصف استکان از آن هم بسنده کرد.

آيا منع مصرفي هم براي استفاده از عرق نعنا در افراد خاصي وجود دارد؟

نه، فقط افرادي که به خود گياه نعنا حساسيت دارند و با خوردن آن دچار واکنش‌هاي آلرژيک مي‌شوند، نه‌تنها عرق نعنا، بلکه هيچ‌يک از محصولاتي را که بر پايه گياه نعنا توليد شده است، نبايد مصرف کنند.

بهترين ظرف و مکان براي نگهداري از عرق نعنا چيست؟

بهتر است تمام عرق‌هاي گياهي از جمله عرق نعنا در ظرف‌هاي شيشه‌اي نگهداري شود. از آنجا که شيشه‌هاي رنگي (مانند شيشه‌هاي سبز يا قهوه‌اي) نور کمتري از خود عبور مي‌دهند، استفاده از آن‌ها براي نگهداري از عرقيات از شيشه‌هاي شفاف بهتر است. پس از ظرف‌هاي شيشه‌اي، ظرف‌هاي فلزي (مانند ظرف‌هاي آلومينيومي) بهترين ظرف‌ها براي نگهداري از عرق‌ها هستند.

اين روزها براي پايين آوردن قيمت نهايي محصول از پلاستيک براي بسته‌بندي بطري‌هاي عرق استفاده مي‌شود اما پلاستيک، براي نگهداري اين محصولات مناسب نيست. به همين دليل بهتر است يا عرقياتي که در شيشه هستند بخريد يا آن‌ها را پس از خريد در ظرف‌هاي شيشه‌اي رنگي يا فلزي پاکيزه و بدون بو بريزيد. تمام عرق‌هاي گياهي بايد در جاي خشک و خنک و دور از نور مستقيم آفتاب قرار بگيرند. اگر فروشنده‌اي عرق را بيرون از مغازه و در معرض آفتاب قرار داده بود، از خريد محصول او خودداري کنيد.

بهترين زمان مصرف و نشانه فساد عرق‌هاي گياهي چيست؟

معمولاً روي بسته‌بندي عرقيات سنتي تاريخ توليد و انقضا وجود ندارد و گاهي فقط تاريخ توليد روي بسته‌بندي نوشته مي‌شود. بهتر است عرق‌هاي گياهي را حداکثر 6 تا 12 ماه پس از توليد مصرف کنيد تا از خاصيت آن‌ها بهره‌مند شويد. فساد عرق گياهي را هم مي‌توان از ظاهر آن متوجه شد. عرق سالم و عاري از آلودگي، کاملا شفاف است. وجود هر گونه کدورت يا رسوب در عرق‌هاي گياهي مي‌تواند نشان‌دهنده وجود آلودگي‌هاي ميکروبي يا قارچ و کپک، درون آن‌ها باشد و بايد از مصرف چنين محصولاتي خودداري کرد.