تاریخ ادبیات پیش از اسلام و قرن های اولیه هجری
زبان ایرانیان پیش از اسلام که ریشه زبان امروز ایران است، پارسی یا فارسی نامیده می شد.در ایران پیش از اسلام آثار فرهنگی، ادبی و ... قرن ها سینه به سینه حفظ می شده است. مثل «اوستا» که موبدان برای مراسم دینی از حفظ می خواندند و در دوره ساسانیان به نگارش درآمد.
«گروه زبان های ایرانی»: مجموعه زبان هایی که از قدیم ترین روزگاران در ایران متداول بوده و ویژگی های مشترکی دارند.
سه دسته زبان های ایرانی از نظر تاریخی:
- فارسی باستان (559 تا 330 ق.م.)
در دوره هخامنشیان رایج بوده و آثار آن فرمان ها و نامه های شاهان هخامنشی به خط میخی است.
- فارسی میانه(300ق.م. تا 700م)
زبان های ایرانی میانه شامل دو دسته «پارتی» و «پهلوی» هستند.
الف) پارتی:
در دوره اشکانیان و حتی اوایل دوره ساسانی در شمال و شمال شرقی ایران رایج بود.
ب) پهلوی:
زبان رسمی دوره ساسانی بود.بیشترآثار تالیفی به زبان پهلوی، آثار دینی زرتشتی است؛ مثل یادگار زریران که رنگ دینی دارد.
علت نامگذاری به میانه: 1.اساسا به ناحیه پارس تعلق داشت. 2.در مرحله بین فارسی نو و دری قرار دارد.
آثار ادبی منثور و منظوم آن از بین رفته اما ترجمه عربی فارسی برخی مثل «کلیله و دمنه» و «هزار و یک شب» با تغییرات فراوان در دست است. اکثر آنها به دلیل اهمیت سنت شفاهی به کتابت در نیامدند.
اشعار پهلوی کمی نیز در دسترس است و آنچه مانده دچار تحریف شده؛ مثل منظومه درخت آسوریک و یادگار زریران که هر دو اصل پارتی دارند.
- فارسی نو
پس از ورود اسلام به ایران، زبان فارسی، با بهره گیری از الفبای خط عربی و کنار گذاشتن برخی صداهای آن به مرحله فارسی نو یا دری گام نهاد. ادبیات فارسی دری به مفهوم واقعی، تقریبا همزمان با دولت طاهریان پدید آمد و نخستین صورت زبان ادبی فارسی نو در برابر نفوذ عناصر زبان عربی بود. منطقه رواج آن نخست در مشرق و شمال شرقی بود.
سه قرن اول هجری
پس از سقوط دولت ساسانی ایرانیان به فعالیت های علمی و ادبی خود ادامه دادند و به زبان های فارسی، پهلوی و عربی آثار فراوان پدید آوردند. در دولت مستقل صفاری که پس از دولت نیمه مستقل طاهری بود،یعقوب لیث صفاری که نه با زبان عربی آشنایی داشت و نه اجازه داد تا این زبان در دستگاه حکومت او به کار رود، فارسی دری را زبان رسمی قلمرو خود اعلام کرد.
قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم
این دوره مهم ّ ترین دورۀ تمدن اسلامی ایران بوده است که نظم و نثر فارسی در آن شکوفا شد. در آغاز آن دولت سامانی روی کار آمد و رسوم کهن ایرانی را رواج داد. بعضی از امیران سامانی، خود، صاحب فضل و ادب بودند و شاعران فارسی گوی را تشویق میکردند و مترجمان را به ترجمه کتاب های معتبری به نثر فارسی برمی انگیختند. بخارا عمده ترین مرکز فرهنگی بود.
شعر
از ویژگی های شعر در قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم،سادگی فکر و روانی کلام آن است. یعنی شاعر فکرش را همان طور که به خاطرش می رسد بیان می کند. شاعران این دوره بیشتر به واقعیت بیرونی توجه داشتند و مفاهیم ذهنی آنان فراتر از تعالیم کلی اخلاقی نبود. کاربرد ترکیب های تازه، استعاره های دلپذیر، انواع تشبیهات و توصیف از ویژگی های شعر این دوره است.
پدر شعر فارسی: رودکی بود که شعر پارسی در این دوره به دست او بنانهاده شد. او و شهید بلخی شعر غنایی را استحکام دادند.
رایج ترین انواع شعر فارسی در این دوره: حماسی،مدحی، غنایی
فردوسی حماسه ملی ایران و شعر حماسی را به اوج رساند.
شعر مدحی از آغاز ادب فارسی به پیروی از شعر عربی معمول شد. شعر تعلیمی نیز در این دوره به وجود آمد اما در دوره سلجوقیان به پختگی رسید. کسی که قصیده تمام و کمال در این حوزه سرود کسایی مروزی بود و سپس ناصرخسرو شیوه او را ادامه داد.
نثر
در دوره سامانی نثر مثل شعر رایج شد که ساده و روان بود و به موضوعات حماسی، ملی و تاریخی توجه داشت و آوردن اصطلاحات علمی و امثال و اشعار در آن رایج نبود. برخی کتب نثر فارسی در این دوره:
- شاهنامه ابومنصوری: سال 346 ق توسط عده ای از دانشوران خراسان نوشته شد. موضوع آن تاریخ گذشته ایران است و چند صفحه از مقدمه آن باقی است.
- ترجمه تفسیر طبری: اصل آن را محمدبن جریر طبری به عربی نوشته اما جمعی از دانشمندان زمان آن را به فارسی برگرداندند.
- تاریخ بلعمی: ابوعلی بلعمی به دستور منصور بن نوح سامانی تاریخی را که محمد بن جریر طبری با نام «تاریخ الرسل و الملوک» به عربی نوشته بود، به فارسی برگرداند. بلعمی هم زمان با ترجمه،اطلاعات دیگری راجع به تاریخ ایران به آن افزود و مطالبی را از اصل آن نیز حذف کرد که به تاریخ بلعمی شهرت یافت.
هماهنگی پاره های کلام
عناصر تاثیرگذاری سخن : 1. وزن (آشکار ترین ابزار موسیقیایی شعر) 2.عاطفه 3.خیال
راه های تشخیص موسیقی شعر:
- افزایش تمرین های شنیداری به منظور پرورش هوش موسیقیایی و سواد شنیداری
- تقسیم شعر به ارکان هماهنگ و مساوی
مثال: بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم
بِ / یا / تا / گلبَ / رَف / شا / نیمُ / مِی / دَر / سا غَ / رَن / دا / زیم
به هر یک از پاره ها رکن می گویند. مصراع بالا از 4 رکن و هر رکنش از بخش های کوچک تری به نام هجا تشکیل شده است.
هجا: مقدار آوایی که دهان با یکبار باز شدن ادا می کند.
هجا از واج پدید می آیند. شکل نوشتاری واج، حرف است. (در فارسی 29 واج وجود دارد که شامل دو دسته صامت و مصوت است.)
مصوت: فارسی شش مصوت دارد ـَ ـُ ـِ (مصوت های کوتاه) «ا، ی، و» مصوت های بلند
صامت:23 واج دیگر فارسی هستند؛مثل ب،پ،ت؛، و ...
مهم: تعداد هجاهای یک کلمه=تعداد مصوت های آن کلمه
نکته: آغاز تمام واژه ها با مصوت است. واژه هایی که به مصوت هایی چون «ا» شروع می شوند در ابتدا یک صامت همزه «ء» دارند.
مصوت بلند پیش از ن ساکت کوتاه محسوب می شود.
هجای پایانی اوزان شعر فارسی در هر حالتی بلند است.
شرایط هم وزنی دو بیت:
الف) برابری تعداد هجاها ب) در مقابل هم قرار گرفتن هجاهای کوتاه و بلند
نکته:در شعر نو شاعران تساوی مصراع ها را ضروری نمی دانند و به همین سبب طول مصراع های آن برابر نیست.
سجع و انواع آن
تعریف سجع: یکسانی دو واژه در واج یا وا جهای پایانی و وزن یا هر دوی آنهاست.
برای به وجود آمدن سجع باید حداقل دو جمله وجود داشته باشد، زیرا سجع باید در پایان دو جمله بیاید.
به کلمات دارای سجع «ارکان سجع» و به آهنگ برخاسته از آنها «سجع» می گویند.
سجع هم در نثر و هم در شعر به کار می رود. مثال:
ای یوسف خوشنام ما،خوش می روی بر بام ما / ای درشکسته جام ما، ای بردریده دام ما
الهی نام تو ما را جواز، مهر تو ما را جهاز.
انواع سجع:
1.متوازی: کلماتی که هم وزن هستند و واج های پایانی آنها یکی است. مثل مثال بالا.
2. متوازن: فقط هم وزن هستند. مثل : فلان را اصلی است پاک و طینتی است صاف
3.مطرف: هم وزن نیستند اما واج های آخرشان یکسان است. مثال: محبت را غایت نیست از بهر آنکه محبوب را نهایت نیست .
فواید سجع:
الف) ایجاد موسیقی در نثر ب) افزایش موسیقی در شعر
تست
1.کدام گزینه نادرست است؟
1) درخت آسوریک و یادگار زریران هر دو اصل پهلوی دارند.
2) یکی از نتایج نفوذ اسالم در ایران، رواج تدریجی خط عربی بود.
3) فارسی دری، موجودیت خود را به سرسختی حفظ کرد.
4) در آغاز قرن سوم، دولت نیمه مستقل طاهری و پس ازآن، دولت مستقل صفاری بر سر کار آمد.
پاسخ: گزینه 1: درخت آسوریک و یادگار زریران هر دو اصل پارتی دارند.
2. عبارت مقابل در کدام اثر یافت می شود؟ (و این کتاب را بیاوردند از بغداد، نبشته به زبان تازی)
1)شاهنامه ابومنصوری 2)ترجمه تفسیر طبری 3)تاریخ الرسل و الملوک 4) تاریخ بلعمی
پاسخ: گزینه 2
3.واج (ي) در کدام گزینه صامت است؟
1) ایران 2) دلیر 3) پایش 4) گفتندی
پاسخ: گزینه 3: پ/ ا / ی / ـِ / ش
4. در کدام گزینه هجای کشیده یافت نمی شود؟
1) دستور 2)یافت 3)اطلاعات 4) ارتودنسی
پاسخ: گزینه 4: همه هجاها در این واژه کوتاه و بلند هستند: ءُر / تَ / دُن / سی
تشریح سایر گزینه ها:
گزینه 1: دَس (بلند) / تور (کشیده) - گزینه 2: یافت (کشیده) - گزینه 3: ءِط (بلند) / طِ (کوتاه)/ لا (بلند) / عات (کشیده)
5. در تمام ابیات کدام گزینه «سجع» به کار رفته است؟
الف) ای یوسف خوشنام ما، خوش می روی بر بام ما / ای درشکسته جام ما، ای بردریده دام ما
ب) گل بر رخ رنگین تو تا لطف عرق دید / در آتش رشک، از غم دل،غرق گلاب است
پ) ز وصال تو خمارم،سر مخلوق ندارم / چو تو را صید و شکارم، چه کنم تیر و کمان را
ت) شب صحبت غنیمت دان که بعد از روزگار ما / بسی گردش کند گردون بسی لیل و نهار آرد
ث) سر درس عشق دارد،دل دردمند حافظ / که نه خاطر تماشا نه هوای باغ دارد
ج) ملکی که پریشان شد، از شومی شیطان شد / باز آن سلیمان شد،تا باد چنین بادا
چ) اول بگیر آن جام مه، بر کفه آن پیر نه / چون مست گردد پیر ده، رو سوی مستان ساقیا
1)الف،ب، ث،ج 2)ب،پ، ت، ث 3) الف، پ، ج،چ 4)ب، پ، ج، چ
پاسخ: گزینه 3
الف:خوشنام،بام، جام،دام / پ: خمارم،ندارم، شکارم / ج: پریشان،شیطان، سلیمان / چ: مه، نه، ده
