دانشآموزان عزیز پایه نهم سلام.
در این مطلب، درسنامه درس مطالعات اجتماعی ویژه آزمون 30 اردیبهشت قرار گرفته است. (فایل این درسنامه در ضمیمه پیوست شده است.)
شما میتوانید با استفاده از این درسنامه، خود را برای آزمون 30 اردیبهشت بیشتر آماده کنید.
در هفته بعد برای شما آزمونک بارگذاری خواهد شد تا خودتان را محک بزنید.
موفق و پیروز باشید.
درس سیزدهم: نهضت مشروطه
رویداد بزرگ در زمان حکومت مظفرالدین شاه:
نظام پادشاهی استبدادی، جای خود را به پادشاهی مشروطه داد که در آن، اختیارات شاه بر اساس قانون محدود میشد.
اوضاع ایران و جهان در آستانه نهضت مشروطه
از میانۀ دوران سلطنت ناصرالدین شاه، با افزایش نفوذ و دخالت انگلستان و روسیه در ایران، اوضاع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران رو به افول نهاد.
در مقابل، مردم ایران، با تکیه بر آموزههای دین اسلام و مذهب شیعه، به تدریج به تکاپوی اصلاح اوضاع کشور برآمدند. رهبری مردم در این تحولات را بیشتر علما بر عهده داشتند.
در اواسط دوران قاجار، بعضی از روشنفکران این دوران، پذیرش بیچون و چرای اندیشههای غربی و خودباختگی در برابر غرب را ترویج میکردند و نهضت اصلاحطلبی مردم ایران را که بر اساس عدالتخواهی و نفی استعمار بود، با عقاید و اندیشههای غربی، در میآمیختند.
نهضت مشروطه چگونه رخ داد؟
موفقیت نهضت تنباکو و قتل ناصرالدین شاه، انگیزۀ مردم برای مبارزه با استبداد و سلطۀ خارجی را بیشتر کرده بود.
-نالایقی مظفرالدین شاه در سامان دادن به اوضاع کشور
-وضعیت بد اقتصادی مردم
-توهین به مقدسات دینی مردم از سوی برخی کارگزاران کشورهای استعمارگر در ایران،
عوامل به وجود آمدن اعتراضات مردمی به رهبری علمای تهران و در رأس آنها، آیت اللّه بهبهانی و آیت اللّه سیدمحمد طباطبایی بود.
یکی دیگر از عواملی که جریان مشروطه را سرعت بخشید، ماجرای فلک شدن برخی از تجار بود.
در نتیجه، اعتراضات ادامه یافت و عدهای از علما با تحصّن در حرم حضرت عبدالعظیم از مردم حمایت کردند.
از جمله خواستههای حاضرین در این تحصن:
تشکیل عدالتخانه در تمام شهرها و عمل به قانون اسلامی به شکل دقیق بود که با قول همکاری شاه، این تحصّن، به اتمام رسید. اما پس از چندی، مظفرالدین شاه به تعهدات خود عمل نکرد.
مهاجرت علما، تحصّن در سفارت و صدور فرمان مشروطه
در پی تشکیل نشدن عدالتخانه و شدید شدن اعتراضات، شهر به حالت نیمه تعطیل درآمد، آیت اللّه شیخ فضل اللّه نوری به درخواست آیت اللّه طباطبایی و بهبهانی به جمع معترضان پیوست و جمعی چند هزار نفره برای به دست آوردن مطالبات خود راهی قم شدند و با ارسال نامه به عالمان دیگر شهرها و مراجع در عراق، بسیاری از ایشان را با خود همراه کردند.
با خروج علما از تهران، در شهر شایعه شد که دولت قرار است تجار و کسبهای را که جزء معترضان هستند، تحت فشار قرار دهد. از این رو، جمعی از آنها به تحریک برخی وابستگان انگلستان، به سفارت این کشور پناه بردند. به تدریج، جمعیت تحصّنکنندگان در سفارت افزایش یافت، اعضای سفارت از این فرصت استفاده کردند و با پذیرایی از مردم، به تأثیرگذاری بر خواستههای آنان پرداختند، انگلیسیها و غربگرایان به آنان القا کردند که باید همچون انگلستان، مشروطه و مجلس شورا بخواهند.
شورش همزمان مردم در برخی دیگر از ولایتها و تعطیلی بازارها و مساجد در تهران، در نهایت موجب صدور فرمان تشکیل مجلس شورا از سوی مظفرالدین شاه در مرداد ماه سال 1258 شد. پس از آن، عدهای از سیاستمداران مشروطهخواه، به سرعت قانون اساسی را تدوین کردند.
مسائل و حوادث پس از مشروطه
الف) تدوین متمّم قانون اساسی و شدت گرفتن اختلافها:
تنظیم شتابان قانون اساسی توسط نمایندگان موجب بروز کاستیهایی در آن شد. با تلاشها و مجاهدتهای جدّی آیت اللّه شیخ فضل اللّه نوری، بخشهایی در متمّم قانون اساسی تصویب شد که بنابر آن، باید چندنفر از مجتهدان و فقیهان اسلام که با شرایط و زمان خود آشنا بودند، در مجلس شورا شرکت میکردند تا قانونهای مصوب، مخالف قواعد اسلامی نباشد.
ب) تعطیلی مجلس
محمدعلی شاه، جانشین مظفرالدین شاه، پادشاهی مستبد بود. او با پشتیبانی دولت روسیه و حمایت طرفداران حکومت استبدادی، تصمیم گرفت حکومت نوپای مشروطه را نابود سازد. پس از چند ماه اختلاف و درگیری موافقان و مخالفان مشروطه و حوادثی مانند قتل صدراعظم شاه و سوء قصد به جان شاه، به دستور محمدعلی شاه، مجلس به توپ بسته شد و منحل گردید.
ج) شهادت شیخ فضل اللهّ نوری
شیخ فضل اللّه نوری با مشروطۀ منطبق بر ارزشهای غربی مخالف بود و طرفدار مشروطۀ شرعی بر پایۀ ارزشهای اسلامی بود؛ با پیروزی دوبارۀ مشروطهخواهان، جمعی از علما دستگیر شدند و شیخ فضل اللّه نوری نیز پس از یک محاکمۀ نمایشی، به شکلی دردآور اعدام شد.
د) افزایش دخالتهای خارجی
انگلستان و روسیه برای مقابله با قدرت روزافزون آلمان و متحدانش، تصمیم گرفتند به جای رقابت، با یکدیگر همکاری کنند. به همین دلیل، این دو کشور طی قرارداد 1907 ایران را میان خود تقسیم کردند.
هـ) وقوع جنگ جهانی اوّل:
جنگ جهانی اوّل در سال 1914 م (1293 ش) آغاز شد.
در یک سوی این جنگ، کشورهایی قرار داشتند که به متحدین معروف بودند و در سوی دیگر آن، کشورهایی که به متفقین مشهور شدند؛ جنگ جهانی اوّل پس از چهار سال با پیروزی متفقین به پایان رسید.
متحدین: آلمان، ایتالیا، اتریش، مجارستان، عثمانی
متفقین: انگلستان، روسیه، فرانسه، در اواخر جنگ )آمریکا(
دولت ایران در ابتدای جنگ جهانی اوّل بیطرفی کامل خود را اعلام کرد. اما انگلستان، روسیه و عثمانی این بیطرفی را نادیده گرفتند و نیروهای خود را وارد ایران کردند. پس از آن، برخی مناطق ایران صحنۀ نبرد نیروهای روسیه و انگلستان با قوای عثمانی شد.
در برخی از نواحی ایران مانند بوشهر، فارس و خوزستان، نیروهای مردمی از جمله عشایر غیور به مقابله با قوای اشغالگر انگلیسی برخاستند. از جمله دلیرمردان تنگستانی به فرماندهی رئیسعلی دلواری با ایثار جان خویش ضربۀ سنگینی به اشغالگران وارد آوردند.
