دوستان عزیز سلام.
درسنامهی زیر از کتاب آبی درک عمومی هنر کانون، توسط خانم گلشن اسکندری، رتبهی 5 منطقهی 3، دانشجوی رشتهی سینمای دانشگاه هنر تهران و پشتیبان ویژهی گروه هنر تهیه شده.
برای گرفتن مشاوره از ایشون میتونید با تلفن 0216463 و داخلی 1191 در تماس باشید.
معماری جهان
معماری فلسطین و سوریه ← معماری سنگی (دوره امویان)
در این دوره بسیاری از عناصر بیزانسی و رومی به معماری مساجد راه پیدا کرد.
ویژگی های کلیدی معماری دوره امویان (فلسطین و سوریه):
بدنه مساجد از سنگ
پوشش سقف ها شیروانی
قوس ها نیم گرد و رواق ها یادآور کلیساهای بیزانسی است.
کاخ های این دوره الگو برداری شده از نقشه قلعه های نظامی است.
کاخ ها مملو از تزئینات گچبری، موزائیک کاری و نقاشی دیواری است.
مهم ترین بناهای دوره امویان ← قبه الصخره (گنبد سنگی) در فلسطین / مسجد جامع دمشق در سوریه / کاخ عمرا و الحیر
معماری عراق ← معماری آجری (دوره عباسیان)
در دوره عباسیان بناهای آجری رواج داشت.
از پوشش گچی برای تزیین به اشکال گوناگون استفاده می شد.
در این دوره ساخت پوشش های گرد (طاق نماهای ضربی) نشانی از باززایی سنت کهن طاق زنی عهد اشکان و ساسان است.
نکته: معماری عراق ریشه در معماری ایران (دوره اشکانیان و ساسانیان) دارد.
مهمترین بناهای دوره عباسیان در عراق← مسجد متوکل یا مسجد سامرا، کاخ جوسق الخاقانی در سامرا، مسجد ابودلف
معماری مصر
معماری مصر ریشه در معماری عراق دارد.
چون در مصر شاهد رواج شیوه معماری عراق هستیم.
مسجد ابن طولون نوعی الگوبرداری از معماری سامرای عراق است.
بنای الازهر در دوران اسلامی مصر در نتیجه تغییرات و افزودن الحاقات به صورت دانشگاه بزرگ اسلامی در آمد. این بنا اکنون مکانی برای برگزاری دروس نظری اسلامی است.
معماری اسپانیا
ویژگی این مساجد اسلامی اسپانیا:
حیاط کم عمق
شبستان عمیق
سقف شیروانی
مقرنس های آویخته
گچ بری های پر کار
رواق همچون راه رو های سقف دار
قوس های دالبری و شبدری
استفاده از عناصر تزئینی به میزان بسیار زیاد
مهمترین بناهای اسلامی اسپانیا ← مسجد جامع قرطبه (کوردوبا) یا مسجد مقصوره - کاخ سرخ یا الحمرا در گرانادا.
معماری ترکیه (سبک عثمانی)
مساجد سبک عثمانی از معماری بیزانس به ویژه کلیسای ایاصوفیه الهام گرفته است.
نمای بیرونی مساجد عثمانی از ابهت چشمگیری برخوردار است. این مساجد تعداد زیادی گنبد فرعی و نیم گنبد در نمای خارجی خود دارند که نیم رخی موج دار را در مساجد عثمانی ایجاد کرده است.
در راس مساجد، گنبد اصلی در اندازه بزرگ خودنمایی می کند.
مهمترین مساجد سبک عثمانی در ترکیه ← مسجد شهزاده محمد، مسجد سلیمانیه ، مسجد سلیمیه
معماری اسلامی ایران
سبک خراسانی (سده اول تا سوم هجری)
مساجد در این دوره ساده و به پیروی از معماری ساسانیان ساخته شد.
اولین نمونه های معماری ایران اسلامی ← چهل ستونی یا شبستانی و گنبد خانه ای است.
قوس های به کار رفته در سبک خراسانی← بیضی و تخم مرغی است که نمونه های آن در کاخ های دوره ساسانی (طاق کسری) دیده شده بود.
قدیمی ترین مسجد سبک خراسانی ← مسجد جامع فهرج (دارای طرحی ساده و بی پیرایه).
طاق های مسجد فهرج به پیروی از معماری دوره ساسانی به صورت نیم استوانه ای (طاق آهنگ) ساخته شده اند.
مصالح بنای فهرج ← خشت خام
مسجد فهرج یزد ← فاقد حیاط مرکزی
مسجد فهرج یزد ← از اولین مساجد شبستانی است و قوس های به کار رفته در آن بیضی است.
بنای معروف دبگر سبک خراسانی در معماری ← مسجد تاریخانه دامغان است.
مسجد تاریخانه در اواسط سده دوم هجری ساخته شد و در دوره های بعد تکمیل شد. این مسجد بزرگتر از مسجد فهرج است و ساده باشکوه است.
مسجد جامع شوش و مسجد جامع سیراف در بوشهر مربوط به سبک خراسانی هستند.
سبک رازی (سده سوم تا هفتم هجری)
شیوه رازی ← نفوذ معماری کهن اشکانی و ساسانی
مهمترین تحولات معماری دوره سلجوقی (سده چهارم تا ششم هجری) ← تلفیق کامل ایوان و گنبد - تبدیل مساجد شبستانی به ایوانی - ساخت بناهای چهار ایوانی - ایوان های پهن و کوتاه - قوس های جناغی یا تیزه دار - توجه زیاد به آجر کاری - ساخت منار و برج های آرامگاهی - کاربرد گنبد رک مخروطی - ساخت میل و مناره (میل اژدها در ممسنی فارس نخستین میل تاریخ دار و متعلق به دوره اشکانی)
نکته: مسجد جامع زواره نخستین نمونه تاریخ دار به شیوه چهار ایوانی است.
آرامگاهای این دوره به صورت برج مانند با نقشه گرد ساخته شده (گنبد کاووس) یا آرامگاه های قبه ای با نقشه چند ضلعی (برج های خرقان) و برج های چند ضلعی (گنبد سرخ و گنبد کبود مراغه)
سبک آذری (سده هفتم و هشتم هجری)
شیوه آذری از دوران مغول آغاز شد و در دوره تیموریان به اوج رسید.
ویژگی کلیدی شیوه آذری ← توجه به رفعت و بلندی بنا / القای هر چه بیشتر ارتفاع بنا / احساس کشیدگی
رواج و ساخت آرامگاهای بلند و برج مانند برای بزرگان و تزئین آنها با کاشی لعابدار بجای آجر (گنبد سلطانیه زنجان)
مهترین تحول معماری سده هفتم و هشتم هجری←
بلندی بنا - گنبدهای ساق بلند - نقشه هشت ضلعی - گنبد دو پوسته - گچ کاری رنگی - مقرنس کاری - جایگزینی معرق بجای آجرکاری - ایوان های باریک و بلند - بلند تر شدن سقف اتاق ها و ارتفاع منارها
مهمترین بناهای این دوره: مسجد جامع ورامین - مسجد جامع یزد - مسجد جامع کرمان - آرامگاه بایزید بسطامی - آرامگاه شیخ عبد الصمد - رصد خانه مراغه - مدرسه امیر چخماق یزد - مسجد کبود تبریز - مسجد گوهرشاد - مدرسه غیاثیه خواف - ارگ علیشاه تبریز
نکته: در این دوره کاشی معرق جایگزین آجرکاری شد.
سبک اصفهانی (دوره صفویه)
مسجد امام ← به شیوه چهار ایوانی ساخته شد گنبد مسجد از دو لایه مجزا (دو پوسته) تشکیل شده است. کتیبه هایی به خط ثلث و کاشیکاری معرق دارد. معمار مسجد علی اکبر اصفهانی است.
مسجد شیخ لطف اله ← بنایی کوچک اندازه بدون حیاط مرکزی (صحن)
گنبد مسجد به شیوه ساسانی ساخته شده / کاشی کاری مسجد به دو شیوه معرق و خشتی هفت رنگ است / سطوح داخلی گنبد دارای نقوش ترنج / سطوح بیرونی گنبد دارای نقوش اسلیمی آبی و سفید بر زمینه نخودی رنگ است / خوشنویسی مسجد به خط علیرضا عباسی است.
بنای عالی قاپو ← بنا دارای تزئینات گچبری های توخالی به شکل ظروف (تنگ بری) گوناگون و صراحی های بزرگ و کوچک است که در انتقال نوای موسیقی نقش بسزایی دارد.
سر در بازار قیصریه (بازار نقش جهان)← بر روی سر در بازار صحنه های جنگ شاه عباس و ازبکان و شکارگاه شاهی به قلم رضا عباسی نقش بسته است.
نکته مهم: مجموعه گنجعلی خان کرمان بنایی است که به شیوه اصفهانی ساخته شده است. این بنا شامل مسجد، مدرسه، کاروانسرا، حمام، اب انبار و ضرابخانه است.
نکته مهم: شیوه اصفهانی در دوره های بعد مورد استفاده قرار گرفت (معماری دوره زندیه ادامه شیوه اصفهانی است)
دیگر بناهای مهم دوره صفویه به شیوه اصفهانی: کاخ چهلستون، کاخ هشت بهشت، مدرسه چهارباغ، پل خواجو، پل اله وردی خوان، سی و سه پل.
دوره افشاریه و زندیه ← کلات نادری و عمارت خورشید درون آن اثر شاخص دوره افشاریه است.
معماری دوره زندیه ادامه شیوه اصفهانی است.
در دوره زندیه بناهای باغ نظر، عمارت کلاه فرنگی، ایوان تخت مرمر، خلوت کربم خانی و مجموعه وکیل (شامل مسجد، بازار، حمام) است.
5 تست از مبحث معماری اسلامی ایران و جهان
تزئینی ترین سبک معماری سنتی ایران کدام است؟
1) خراسانی 2) رازی 3) اصفهانی 4) آذری
گزینه 3 صحیح است.
تحلیل سوال:آخرین شیوه معماری سنتی ایران سبک اصفهانی است که تزئیینی ترین سبک معماری ایران هم است. اولین و ساده ترین سبک معماری سنتی ایران خراسانی است.
در سبک معماری اصفهانی از استفاده از گچبری های توخالی به شکل ظروف (تنگ بری) و انواع صراحی های کوچک و بزرگ در کاخ عالی قاپو به کار رفته است. این شیوه تزئیینی از نظر بصری در کاهش انعکاس صوت و انتقال طبیعی نوای موسیقی نقش چشمگیری دارد. سبک و شیوه سبک معماری اصفهانی در دوره های بعد از خود مورد استفاده قرار گرفت (مجموعه گنج علیخان کرمان). معماری زندیه، ادامه شیوه معماری اصفهانی است.
در سده های نخست ظهور اسلام، مناره های حلزونی در ساخت مساجد کدام سرزمین رواج داشته است؟
1) ایران و عراق 2) ترکیه و اسپانیا
3) عراق و مصر 4) مصر و اسپانیا
گزینه 3 صحیح است.
تحلیل سوال: در معماری مصر شاهد رواج همان شیوه معماری عراق ( دوره عباسیان) هستیم. در معماری مصر، مسجد ابن طولون الگوبرداری از معماری سامرای عراق است. ( منار مسجد سامرا در عراق و مسجد ابن طولون در مصر به شکل حلزونی است).
کدام گزینه از ویژگی های معماری عباسیان نیست؟
1) رواج پوشش های گچی 2) رواج بناهای آجری
3) ساخت پوشش های گرد 4) سقف های شیروانی
گزینه 4 صحیح است.
تحلیل سوال: در دوران عباسی بناهای آجری رواج داشتند. در این دوره پوشش گچی برای تزیین بنا با اشکال گوناگون مورد استفاده قرار گرفت. در این دوره ساخت پوشش های گرد( طاق و طاق نمای ضربی) نشانی از باززایی سنت طاق زنی عهد اشکان و ساسان است. مسجد سامرا در این دوره شکلی حلزونی دارد.
کدام مورد از ویژگی های خاص مساجد عثمانی است؟
1) شبستان بدون ستون 2) فقدان صحن و حیاط
3) گنبد مخروط دو پوسته 4) تک مناره های چهارگوش
گزینه 1 صحیح است.
تحلیل سوال: ویژگی کلیدی مساجد عثمانی: شبستان های بدون ستون است. شبستان جایی است که محراب در آن واقع است. شبستان مسجد امام اصفهان، شبستان دارای گنبدخانه (مقصوره) است. (آشنایی با بناهای تاریخی)
کدام عنصر معماری ایران اسلامی، پیشینه باستانی دارد و در کاخ های ایران پیش از اسلام دیده می شد؟
1) استفاده از کلاوه در معماری 2) دالان های طاق دار و ایوان
3) طرح چهار طاقی و دو ایوانی 4) تمرکز روی آجر کاری
گزینه 2 صحیح است.
تحلیل سوال: معماری اسلامی ایران برگرفته از معماری قبل از اسلام ( کاخ های ادوار مختلف اشکان و ساسان) است. دالان های طاقدار و ایوان در کاخ های ایران قبل از اسلام کاربرد داشتند که در دوره اسلامی و معماری مساجد هم استفاده شد.