هنر یونان
تمدن یونان قدیمی ترین تمدن مغرب زمین است. تمدن یونان مراحل پیدایش و تکوین خود را طی هزارهای سوم و دوم ق.م از میان تمدن جزایر اژه آغاز کرد.
تمدن اژه تقریبا همزمان با تمدن های میان رودان و مصر ظهور کرد.
تمدن اژه، پیشتاز در نخستین تمدن اروپایی از اهمیت ویژه برخوردار است. جزیره کرت، مرکز باستانی این تمدن به شمار می رود.
نکته: هنر جزیره کرت به عنوان هنر مینوسی نام گذاری شده و مناطق میان جزیره کرت و یونان به عنوان هنر سیکلادی و فرهنگ میسنی به فرهنگ هلاسی شهرت یافته و نام گذاری شده است.
تمدن اژه، توسط مینوسی ها و میسنی ها شکل گرفت. اژه ای ها بعد از گذر دوره نوسنگی (روستا نشینی)، وارد دوره شهر نشینی شدند.
نکته: مینوسی ها به دلیل نزدیکی و روابط تجاری با میان رودان و مصر، در جذب و انتقال تجارب مصر و میان رودان به سرزمین خود و انتقال به یونان نقش مهمی داشتند. (سوال کنکور 1400)
نکته: تمدن اژه در شکل گیری تمدن یونان نقش مهمی ایفا کرد. هنر اژه با وجود تاثیرات شرقی از شخصیتی مستقل و نوظهور برخوردار است.
مینوسی ها ساکن جزیزه کرت و جزایر سیکلادی در دریای اژه بودند.
هنر مینوسی
هنر مینوسی شامل سه دوره است ← پیشین، میانه و جدید
دوره پیشین یا آغازین ← دوره پیش از کاخ ها با سفال ها و پیکره هایی که تقلید از نمونه های مصری است. به عنوان مثال: پیکره نوازنده چنگ نواز
دوره مینوسی میانه ← با ایجاد کاخ ها همراه است. پیشرفت فنی این دوره تحول سفالگری و کاربرد چرخ سفالگری است. بر روی این سفالیته ها بازتاب زندگی طبیعی همراه با طرح جانوران دریایی (هشت پا) است.
دوره مینوسی جدید ← با ساخت کاخ های جدید آغاز شد. این دوره شاخص عصر طلایی تمدن کرت است. بزرگترین کاخ این دوره، کاخ کنوسوس است.
نکته: کاخ کنوسوس بدون نقشه از پیش تعیین شده ساخته شده است.
در کاخ کنوسوس (کرت) نقاشی های دیواری بر زمینه گچی به تصویر کشیده شده اند.
موضوع نقاشی های دیواری کاخ کنوسوس دوره جدید مینوسی:
- موضوعات روزمره زندگی (گاو بازی و مراسم مذهبی)
- مظاهر طبیعت
- جلوه های دریایی (جانوران دریایی)
هنر میسنی
[با نابود شدن تمدن کرت (مینوسی ها)، میسنی ها روی کار آمدند. میسنی ها هم به دست دوریسی ها (دوری ها) که دارای سلاح های آهنی بودند سقوط کرد و دوران عصر ظلمت چند صد ساله در پی انهدام فرهنگ و تمدن اژه آغاز شد]
تمدن میسن به نقل هومر، به تمدن سرشار از طلا شهرت دارد و دلیل آن علاقه میسنی ها به طلا و گنجینه ها است.
نکته: میسنی ها توجه خاصی به دژ و پناه گاه نظامی داشتند. نمونه شاخص و برجسته معماری آنها، دژ میسن (ارگ تیرینس)
نکته: دژ میسنی یا ارگ تیرینس بر مبنای نقشه حساب شده ساخته شده است ولی کاخ کنوسوس کرت در دوره مینوسی بدون نقشه از پیش تعیین شده ساخته شد.
مشهورترین نمونه کنده کاری دوره میسن ← دروازه شیران است.
نکته: نمونه مشابه دروازه شیران (دژ یا ارگ تیرینس)میسنی: دروازه شیران تمدن هیتی ها (حتیان) در بغاز کوی ترکیه و طرفین دروازه های کاخ آشوریان.
نکته: میسنی ها مقابرشان را لانه زنبوری می ساختند. درون مقابر مقادیری خنجر مفرغی مرصع شده و نقاب چکش کاری شده کشف شده است. این نقاب ها ویژگی چهره متوفی را واقع گرایانه ثبت کرده است.
نکته: شاهکار طلایی پر ارزش تمدن میسن ← جام طلای وافیو است.
نکته: نمونه های سفالگری میسن تفاوت آشکاری با نمونه های مینوسی دارد. از نمونه سفال های تمدن میسنی ← ظروف جنگاوران است.
دوره های هنر یونان
هنر یونان از آغاز تا انجام به چهار شیوه یا دوره تقسیم می شود:
دوره هندسی ← دوره شکل گیری
دوره باستان ← دوره خاورمآبی
دوره کلاسیک ← عصر طلایی
دوره هلنی ← یونانی مآبی
دوره هندسی یا دوره شکل گیری: این دوره مرحله شکل گیری تمدن یونان است. به واسطه استفاده از طرح های هندسی این دوره را دوره هندسی نام نهادند.
در این دوره نخستین بازیهای المپیک برگزار شد و این زمان، آغاز تاریخ مستند یونان (سال 776 ق.م) است.
هنر دوره هندسی ← سفال با نقوش هندسی، جانوری و انسانی است که تصاویر انسانی و جانوری ساده و به شکل هندسی نقاشی شده است.
اصلی ترین تجلیات هنری این دوره در شکل ظروف سفالین با نقوش هندسی و پیکره های مفرغی ساده و اولیه ظاهر گشته است.
نکته: مهمترین اتفاق در دوره هندسی، نگارش دو حماسه ایلیاد و ادیسه هومر بود. داستان های این دو حماسه یونانی، موضوع نقاشی های روی سفال بود.
نکته: گلدان دیپلون (با نقش مراسم تدفین) از نمونه های عالی دوره هندسی است.
دیپلون نام گورستانی در آتن است که آثار قرون 8 و 9 ق.م از آن به دست آمده است.
نکته: نقاشی های یونان با فرم های هندسی و انتزائی شروع شد و با تاثیر پذیری از خاور نزدیک (مصر و میان رودان) به پختگی رسید و در ادامه با طبیعت گرایی، اصول کلاسیک را پی ریزی نمود.
نکته: منطقه آتیکا، به لحاظ ساخت بهترین کوزه ها و زیباترین نقوش شهرت دارد.
مهم: خصوصیت بارز تندیس یازی دوره هندسی
وجود تندیس های کوچک از جنس گل و مفرغ به صورت نمادین و اسطوره ای. این تندیس های کوچک به معابد و پرستشگاها و گورستانها پیش کش می شدند. این تندیس ها شامل جانورانی چون گاو، اسب و انسان بود.
دوره باستان (خاورمآبی) آرکائیک Archaic
دوره کهن یا باستان، با ارتباط و تاثیر پذیری یونان از هنر مصر و خاورمیانه و گرایشات شرقی آغاز شد و نوع ایستادن آیینی هنر مصری در پیکره های یونانی ظاهر شد.
نکته: ویژگی چهره پردازی دوره باستان ← لبخندهای قراردادی و مصنوعی (معروف به لبخند کهن وش) + تزئیینات پیچیده گیسوان است. مثال: دختر جوان پپلوس، آکروپولیس آتن
در دوره باستان دو شیوه رایج در نقوش ظروف سفالین حاصل شد ← ظروف سرخ گون و سیاه گون
در شیوه باستان، یونانی ها از طریق تجارت و رفت و آمد با سرزمین های میان رودان و مصر آشنا شدند.
در دوره باستان، سفالینه های از نظر ساخت ظریف تر شدند و تصاویری از صحنه های روزمره مردم و تاریخ افسانه ای به روش سیاه گون (رنگ سیاه بر زمینه سرخ) نقاشی شد.
نکته: سفالگران در دوره باستان به اندازه نقاشان به کار خود افتخار می کردند و نامشان را بر سفال ها حک می کردند.
در دوره باستان یونانی در تندیس سازی روش کنده کاری و سنت تندیس سازی مصری ها را در پیش گرفتند.
یونانی ها برای تندیس هایشان روش کنده کاری روی سنگ را از مصری ها فرا گرفتند همچنین از سنت تندیس سازی مصری (حالت ایستادن با پای چپ جلو و مکعب نمایی قالب بدن) تاثیر گرفتند تنها تفاوت در این بود که تندیس ساز یونانی تلاش کرد تمام جزئیات بدن را نشان دهد.
نکته: تندیس های یونانی هوشیار و هیجان زده و سرشار از جنبش با نگاه مستقیم بود. نمونه برجسته تندیس سازی یونانی در دروه باستان (خاورمآبی) ← تندیس لاهه هرا (الاهه ازدواج) از سنگ مرمر است.
این تندیس به تندیس های مصری شباهت دارد و دارای شکوه و وقار و روح است. جامه تندیس را جاندارتر و زنده تر کرده است.
نکته: در دوره باستان علاوه بر تندیس های مرمرین، تندیس های از جنس سفال و سنگ های متخلخل ساخته می شد. این سنگها ناصاف بودند و برای رفع این مشکل تندیس ها را رنگ آمیزی می کردند. به عنوان نمونه: پیکره دختر جوان، آکروپولیس آتن
در دروه باستان معماری معابد سنگی رشد کرد.
نقشه معابد یونانی ← مربع مستطیل با سقف شیروانی و دورستونی است، نمای بالای ورودی معبد، شکلی مثلثی دارد که سنتوری نامیده می شود. به عنوان نمونه: معبد دلفی
نکته: یونانی ها تنها در سنتوری های (شکل مثلثی بالای ورودی معبد) معابد اقدام به حجاری و نقش برجسته می کردند.
در دوره باستان بنیان اصلی معماری یونان شکل گرفت. معماری یونان با سه ویژگی توصیف می شود:
- پلکان
- ستون
- اسپر (بخشی که بر فراز ستون قرار دارد (کتیبه و طره)
از میان این سه عنصر، ستون ها اصلی ترین عنصر معماری یونان هستند. نام گذاری نظام سبک معماری یونانی براساس نام ستون ها است.
سه نوع ستون معماری یونان:
شیوه دوریسی ← این ستون ها، ساده و کم پیرایه هستند. این ستون در معبد معروف زئوس در المپیا و معبد پارتنون در آکروپولیس به کار رفته است.
سر ستون دوریسی، قطور و مدور است و دارای شیارهای عمودی است و در قسمت بالا به پیشانی ساده و کم نقشی ختم می شود.
شیوه ایونیایی ← ستون های ایونیایی باریک تر و بلندتر از ستون های شیوه دوریسی هستند. تغییر ضخامت در ستون های ایونیایی کمتر از ستون های دوریسی است و بیرون نشستگی سرستون ها را یکدست تر نشان می دهد.
در شیوه ایونیایی، عناصر تزئیینی بیشتری نسبت به دوریسی حضور دارد خصوصا بخش طوماری و بالشتکی سرستون ها.
از نمونه های شیوه دوریسی ← معبد ارختئوم در آکروپولیس آتن
معماری یونان باستان
هنر یونانی کمتر در خدمت قدرت حاکم بوده، بیشتر جنبه شخصی و انسانی داشته است. در مراکز دولت شهرهای یونانی میادین شهری (آگورا) احداث میشده است که محل فعالیت های مختلف شهری بوده است. این میدانها دارای شکل هندسی مشخصی نبودند و در اطراف آنها رواقهایی برای سایه وجود داشت. شوراهای شهری،ورزشگاهها،معابر و تئاترها در اطراف این میادین شکل می گرفتند.
یونانی ها مبتکر نظام های order استاندارد بودند.
نظام دوریایی (با تناسبات مردانه و سرستون های مدور)
نظام آلونیایی(با تناسبات زنانه و سرستون های شاخ قوچی)
نظام کورنتی(با تناسبات و تزئینات گیاهی)
شیوه دوریک در معماری ← جدی، سنگین و نیرومند است.
شیوه ایونی (ایونیک) در معماری ← نرم و دلپذیر است.
دوره کلاسیک یا عصر طلایی
دوره کلاسیک اوج هنر یونان است. شیوه کلاسیک بزرگترین ارمغان هنر یونان به جهان است.
در دوره کلاسیک مجسمه سازی، سکه سازی و کنده کاری روی سنگهای قیمتی رواج پیدا کرد.
سمبل معماری کلاسیک ← معبد پارتنون است که به شیوه دوریک (دوریسی) ساخته شده است.
تندیس های شاخص دوره کلاسیک یونان:
تندیس دیسک پران
نکته: هدف مجسمه ساز در ساخت تندیس دیسک پران، نشان دادن حالت خاصی از آرامش در بدن انسان و چهره بیانگر وقار و تفکر و خویشتن داریست.
تندیس مفرغی زئوس (خدای آسمان) در حال پرتاب نیزه
سنگ قبر هگسو
نکته: در دوره کلاسیک، ساخت سنگ مزار مورد توجه قرار گرفت.
نکته: ویژگی نقاشی های دیواری دوره کلاسیک ← توجه به عمق نمایی است.
نکته: یونانی های دوره کلاسیک در نقوش برجسته، ژرف نمایی در تندیس و نمایش حالات بدن مورد توجه بود و از پارچه و لباس برای نشان دادن عمق و پر کردن فضا استفاده شد.
در دوره کلاسیک پیکره ها خود را از اصول و قراردادهای رایج رها کردند. در دوره کلاسیک شاهد استفاده جدی از تندیس ها به عنوان عناصر تزئیینی بنا هستیم. به عنوان نمونه: پیکره های سنتوری معبد زئوس در المپیا
دوره هلنی یا یونانی گری
این دوره از زمان مرگ اسکندر یا مرگ ارسطو آغاز شد و تا صدر مسیحیت به دوره هلنی شهرت دارد.
در این دوره هنر یونان با هنرهای محلی سرزمین های خاورمیانه در هم آمیخته شد و آثاری متاثر از هنر یونانی و سبکهای محلی به وجود آمد.
ویژگی معماری و پیکره سازی دوره هلنی یا یونانی گری:
- تاکید بر احساسات و عواطف انسانی
- فرد گرایی
- شکل گیری الگوی جدید معماری با ستون های کورنتی با تزئینات برگ کنگر
در هنر دوره هلنی، شباهت های فردی اهمیت بسزا دارد و تاکید به کمال زیبایی جسمانی حفظ می شود و اسلوب پرداختن به جامه و چین و شکن پیچیده تر نمایان می شود.
نکته: در دوره هلنی در تندیس ها، شبیه سازی مورد توجه قرار گرفت. در این دوره، تندیس سازان به واقهیات زندگی انسان های عادی توجه کرده و احساس انسان را به شکل هیجان، نگرانی، حسرت و رنج و پیروزی مجسم ساختند.
آثار دوره هلنی:
پیکره دموستنس
پیکره مردی از قوم گل در ناحیه پرگامون ترکیه
تندیس و آرامگاه ماوسولوس در هالیکارناسوس
تندیس الهه پیروزی (بالهای گشوده در حال فرود بر دماغه کشتی و برخورد نسیم در چین های لباس، تندیس را بسیار زنده و هیجان انگیز نمایان کرده است.
برای مشاهده تصاویر مرتبط با مطالب فوق به فایل ضمیمه مراجعه کنید.
منابع: کتاب دایره المعارف رویین پاکباز، کتاب سیر هنر در تاریخ 2، کتاب تاریخ هنر جهان، کتاب آشنایی با مکاتب نقاشی، کتاب آشنایی با هنر های تجسمی
تهیه و تنظیم: گلشن اسکندری دانشجوی سینما دانشگاه هنر تهران
