سبک گوتیک ( GOTHIC ART)
واژه گوتیک برای توصیف سبک معماری و هنر اروپای باختر در سده های دوازدهم تا شانزدهم به کار برده می شد (اواخر رومانسک تا آغاز رنسانس).
معماری گوتیک از فرانسه آغاز شد و به کشورهای دیگر اروپا راه یافت و تنها ایتالیا از این جریان به دور ماند.
ویژگی های کلیدی معماری گوتیک :
عناصر عمودی ، بلندی ساختمان ، برج های مخروطی ، قوس تیزه دار ، پشت بندی معلق ، طاق و تویزه (طاق جناغی) ، پنجره های شیشه ای و نورگیر های رنگین و منقوش متنوع ، اسکلت بندی سبک برخلاف رومانسک که اسکلت بندی سنگین و جسیم و وزین داشت. عناصر صعودی و خطوط پویا در معماری گوتیک عرفانگرایی جدید در مسیحیت را باز می تاباند مانند کلیسای آمین در شمال فرانسه که نمونه شاخص معماری سبک گوتیک است.
ویژگی های کلیدی مشخصات تندیس سازی و حجاری گوتیک :
- وقار کلاسیک ، وفاداری به طبیعت (طبیعت گرایی)
- بیان عاطفی ( تاکید بر موارد عاطفی) و تعمق عرفانی
- جامه پردازی لطیف ( نمایش چین و شکن لباس)
- توجه به خصوصیات فردی (اخلاص فردی)
نکته : وجه تمایز بارز مجسمه های گوتیک با مجسمه های خشک رومی وار (رومانسک ) ← طبیعت گرایی و وفاداری به آن و وقار کلاسیک بود.
عنصر تمایز دیگر این دو دوره ← پیچ و تاب و ظرافت تغزلی در پیکره های گوتیک است که در رومانسک خشک و رسمی و مجسمه گونه است.
کاهش دیوارهای داخلی در معماری گوتیک محلی برای نقاشی دیواری باقی نگذاشت. برای جبران این کمبود شیشه نگاری در پنجره ها و تخته نگاری برای پشت محراب کلیسا و پرده های نقش بافت (تاپیسری) انجام گرفت.
ویژگی های کلیدی مشخصات نقاشی های گوتیک :
- کاربست خط های پیچان
- رنگهای درخشان
- علاقه به ریزه کاری و تزئیین
- توجه به فرد گرایی (توجه به فرد انسانی) و منظره طبیعی
در طول دوره گوتیک نقاشی به صورت مصور سازی کتاب و نقاشی روی چوب و پانل و قاب های تزئیینی و نقاشی موزائییک رواج داشت.
جتو از نقاشان برجسته ایتالیا در دوره گوتیک است که در آثارش طبیعت گرایی و نوآوری در نور و فضای سه بعدی مشاهده می شود. جتو آغازگر رنسانس است.از نمونه کارهای جتو ← ورود مسیح به اورشلیم است که به شیوه ای طبیعت گرایانه وسه بعدی بر روی دیوار نقش شده است.
هنر صدر مسیحیت و بیزانس
هنر صدر مسیحیت دوره شکل گیری هنر مسیحی در فاصله سده های سوم تا ششم میلادی است.
کاتاکومب (مقابر دخمه ای): دالان های باریک (شبکه ای گسترده از دلان های باریک و اتاقک های زیر زمینی) با تاقچه هایی برای نگهداری مردگان و اتاقک هایی برای اجرای مراسم دینی است که در زیر زمین ساخته شد. این مقابر دخمه ای به عنوان گورستان پنهانی برای دفن مردگان مسیحی به کار می رفت.
مسیحیان در کاتاکومب ها (مقابر زیر زمینی) دیوارنگاره هایی ساختند که از لحاظ شکل زیر نفوذ هنر رسمی و از لحاظ محتوا تحت تاثیر افکار و عقاید مسیحیت بود.
هنر مسیحیان اولیه در دیوانگاره های کاتاکومب ها ← ساده و گویا و خام دستانه
چون هنرمند در محیطی با هوای سنگین از تعفن اجساد، رطوبت زیاد، روشنایی کم و در حالت های خوابیده در می آمد. از این رو هنرمند شتابان نقاشی می کرد و نتیجه کار کم ارزش و غالبا ضعیف بود.
موضوع نقاشی های کاتاکومب ها: صلیب و صحنه های برگرفته از کتاب عهد عتیق بود.
قبل از رسمی شدن دین مسیح، مسیح در هیئت چوپان نیکوکار نشان داده می شد و بعد از رسمی شدن دین مسیح به صورت امپراتور با ردای سرخ، تاج و هاله دور سر ظاهر شد. با رسمی شدن دین مسیح نیازی به عبادت مخفیانه در مقابر دخمه ای نبود و عبادت در کلیساهای سر به فلک کشیده کنستانتین انجام می شد.
ساختمان کلیساها (باسیلیکا ← کلیسای مستطیل شکل صدر مسیحیت) خوانده می شد. نمونه : کلیسای سن پیتر مقدس
آرامگاه کنستانتینا ← از دیگر بنای معماری مسیحی دروران کنستانتین است. که دارای نقشه ای گرد و چند ضلعی گنبددار است. نمونه این نوع ساختمان قبلا در معماری پانتئون به کار گرفته شده بود.
هنر پیکره تراشی صدر مسیحیت
پیکره تراشی صدر مسیحیت به نسبت معماری و نقاشی جایگاه و مقام پایین تری داشت. مسیحیان پیکره های ایستاده را بت تلقی می کردند و تا حدودی نقش برجسته ها رواج پیدا کردند. حتی در نقش برجسته ها از به تصویر کشیدن پیکر انسان در اندازه طبیعی خودداری می شد. بنابراین نقش برجسته های دوران صدر مسیحیت کم عمق و با مقیاس و اندازه کوچک کار می شدند.
هنر بیزانس
پس از تثبیت دین مسیحیت، هنر مسیحی در قالب هنر بیزانس (روم شرقی) رسمیت یافت.
امپراتوری روم در اواخر سده چهارم میلادی به دو بخش تقسیم شد:
1) بیزانس یا روم شرقی
2 روم غربی
هنر بیزانس، هنری مذهبی، رمزگرا، رسمی، نیایشی، باوقار و خاور مآب است.
هنر بیزانس به سه دوره تقسیم می شود:
نخستین عصر طلایی بیزانس
دومین عصر طلایی بیزانس
سومین عصر طلایی بیزانس
نخستین عصر طلایی بیزانس: در این دوره هنر یونانی رومی با میراث شرقی(ایران و سوریه) تلفیق شد. حاصل آن کلیساهای ایاصوفیه در استانبول و کلیسای سن ویتاله در شهر روانا.
نقشه کلیساهای نخستین عصر طلایی بیزانس:
نقشه متمرکز، گنبددار، ظاهری ساده و درونی پر تجمل
نقشه کلیسای سن ویتاله:
هشت ضلعی گنبددار و متراکم( هشت ضلعی و گنبدی بر هسته مرکزیش)، معماری کلیسای سن ویتاله، ادامه سبک معماری آرامگاه کنستانتینا است. با این تفاوت که کلیساس سن ویتاله بزرگتر و از نظر تزئیینات غنی و غرق در نور است.
نمای بیرونی کلیسای سن ویتاله ساده و درونی پر از تزئینات دارد.
در کلیسای سن ویتاله نقاشی های موزائیک خانواده ژوستی نین و همراهانش را می بینیم.
ویژگی چهره های بیزانسی نقش شده بر دیوارنگاره های داخلی کلیسای سن ویتاله (خانواده ژوستی نین): اندام های باریک و کشیده و لاغر با چشمانی درشت سیاه در زیر پیشانی خمیده با دهان کوچک و بینی نازک و بلند و نیمه عقابی تصویر شده اند. حرکات پیکره ها خشک و رسمی هستند. پاهای پیکره ها بسیار کوچک هستند و برای نشان دادن شخصیت ها آنها را روی هم نشان می دادند.
دومین عصر طلایی بیزانس: در این دوره ساخت کلیساهای صلیبی یونانی + استفاده از نقش مایه های اسلامی مورد توجه بود.
به عنوان نمونه: نقاشی موزائیک کلیسای دیر دافنی
کلیساهای دومین عصر طلایی بیزانس، محقر و زاهدانه بودند. مقطع کلیساها به شکل صلیب یونانی (طول و عرض برابر) است. این صلیب درون مربعی محدود شده و مرکز آن گنبدی قرار داشت. دو نمونه از این نوع معماری ← کلیسای دیر هوسیوس لوکاس در یونان است.
نکته: بزرگترین و پر زینت ترین کلیسای دومین عصر طلایی بیزانس، کلیسای سن مارک در ونیز است. نقشه کلیسای سن مارک ← صلیب یونانی محصور در مربع با گنبد مرکزی
سومین عصر طلایی بیزانس: در این دوره نقاشی دیواری و نقاشی روی چوب جایگزین نقاشی موزائیک شد.
ویژگی های دوره سومین عصر طلایی بیزانس:
بیان عاطفی
تحرک و پویایی
تجسم چهره های گیرا
استفاده از نور برای بازنمایی چهره و حجم پردازی
نکته: از نمونه آثار دوره سوم بیزانس ← نقاشی های موزائیکی ایاصوفیه و کلیسای چورا (با عنوان رستاخیز).
نکته: در این دوره هنر بیزانسی بر هنرهای اروپای قرون وسطی (سده های 13و 14 میلادی)، نگارگری دوره اسلامی (مکتب بغداد عباسی و مکتب تبریز ایلخانی) اثر گذار بود.
قانونمند شدن شمایل نگاری
آندرب روبلف ← بزرگترین شمایل نگار بیزانس
عنصری که در آثار روبلف جنبه فردی دارد و خصوصیتی منحصر به هنر روسی است ← رنگ آمیزی است که روشن تر و متنوع تر بودند و متفاوت با هر یک از آثار بیزانسی به وجود آمد.
برای مشاهده تصاویر مرتبط با موضوعات فوق به فایل ضمیمه مراجعه نمایید.
منبع : کتاب دایره المعارف رویین پاکباز - کتاب سبکها و مکتبهای هنری
منابع: کتاب دایره المعارف رویین پاکباز، کتاب سیر هنر در تاریخ 2، کتاب تاریخ هنر جهان، کتاب آشنایی با مکاتب نقاشی
تهیه و تنظیم: گلشن اسکندری دانشجوی سینما دانشگاه هنر تهران
