تاریخ هنر ایران
درس اول: سپیده دم هنر و تمدن فلات ایران
- اولین جلوه های هنری ایران، مربوط به دوره نوسنگی در حدود هزاره هشتم قبل از میلاد است.
- ویژگیهای اولین نمونههای سفالگری ایران:
1- متعلق به پیش از هزاره هشتم پیش از میلاد
2- همگی دستساز، منقوش و ساده هستند.
- ویژگیهای سفالینههای عصر مس و سنگ در ایران:
1- به رنگ قرمز و زرد نخودی
2- دارای نقشهایی به رنگ سیاه
3- دارای طرحهای هندسی اغلب به شیوه هاشورزنی
- ویژگی سفالها پس از اختراع چرخ سفالگری:
1- کاملاً متقارن
2- به رنگ کرم یا زرد نخودی
3- منقوش با رنگ سیاه یا قهوهای
4- دارای نقوش هندسی، جانوری و تلفیقی
- ویژگیهای شهر سوخته سیستان:
1- مهمترین مرکز مفرغسازی شرق ایران در هزاره سوم پ.م
2- دارای خانههای پلکانی با دیوارهای اندودشده با گِل و مواد آهکی
3- دارای لولههایسفالین برای آبرسانی
- در منطقه شهداد از خطوط تصویری و نشانهای استفاده میشد.
- ویژگی سفالینههای هزاره دوم پیش از میلاد: منقوش، تکرنگ، به رنگ قهوهای بر زمینه زرد نخودی، دارای طرحهای هندسی پیچیده.
درس دوم: هنر و تمدن ایلام
- تمدن ایلام:یکی از معتبرترین تمدنهای فلات ایران
- تشکیل دولت ایلام:توسط گروهی از ساکنان نواحی خوزستان، بخشهایی از فارس و مناطق غربی
- مرکز دولت ایلام: شهر شوش
- شهر شوش از حدود 3500 پ.م وارد شهرنشینی شده بود.
- دولت ایلام، حلقه ارتباطی تمدنهای دشت لوت، مرکز فلات و میانرودان (بینالنهرین) محسوب می شد.
- ویژگیهای خط میخی ایلامی:
1- ساده شده و برگرفته از خط ایلامی آغازین
2- دارای 300 علامت
- خط تصویری، نوعی نگارش با علائم تصویری است که در تمدنهای اولیه به کار میرفت .
- با ابداع مفرغ، به تدریج از اهمیت سفالگری کاسته شد.
- شاخصترین تندیسها و پیکرههای دوره ایلامی با مفرغ ساخته شدهاند.
- پیکرههای ایلامی، به لحاظ پیشرفت و تکامل در فن ریختهگری و نحوه پوشاک ایلامی دارای اهمیت هستند.
- آثار معماری ایلامی، نمایانگر تکامل فن معماری در تمدنهای خاورمیانه است که مصالح مهم آن را خشت و آجر تشکیل میدهند.
- معبد برجمانند و دارای چندین طبقه را «زیگورات» مینامند.
- درهای زیگورات چغازنبیل به شیوه معرق تزیین شدهاند.
- معرق، هنری است که در آن، قطعات مواد مختلف را در شکلهای گوناگون کنار یکدیگر قرار میدهند.
- دورههای تمدن ایلام: کهن ، میانه و نو.
- بازتاب هنر ایلامی را میتوان در دولتهای آریایی به ویژه دوره هخامنشی مشاهده کرد.
درس سوم: دوره کوچ
- در هزاره دوم پ.م اقوام کوچنده به فلات ایران (به ویژه بخشهای غربی و دامنه جنوبی کوه البرز) وارد شدند.
- مهمترین مناطق سکونت اقوام کوچنده عبارتاند از: حسنلو (جنوب دریاچهی ارومیه)، خوروین (دشت قزوین)، سیلک (کاشان)، تپه گیان (نهاوند)، تمدن املش، تپه مارلیک (گیلان)، لرستان.
- اقوام کوچنده برای اولین بار مردگان را خارج از محل سکونت خود دفن کردند.
- سفالینههای خاکستری یا سیاه متعلق به عصر آهن اول و مناطق تپه مارلیک، تپه سیلک و تپه حسنلو هستند.
- تکامل ظروف منقاردار ، دهان گشاد و پایه بلند: عصر دوم آهن در تپه سیلک کاشان
- معماری تپه حسنلو: مجموعهای از چهار ساختمان اصلی با حیاط محصور شده و دارای ورودی ستوندار در بخش جنوبغربی تپه
- مهمترین تجلی آثار هنری دوره سوم آهن را میتوان در تمدن زیویه (نزدیک شهر سقز در کردستان) جستوجو کرد.
- آثار کشف شده در منطقه زیویه، احتمال ارتباط میان دو منطقه حسنلو و زیویه را قوت میبخشد.
درس چهارم: هنر و تمدن ماد
- نخستین دولت متحد فلات ایران را مادها در حدود سال 800 پ.م پایهگذاری کردند.
- مادها با تاثیرپذیری از معماری پیشرفته تمدن ایلام و مراکز محلی در مناطق غربی ایران، تحولی در ساختار معماری منطقه ایجاد کردند.
- نتیجه یافتههای تدفینی زیویه (خصوصاً سفالهای کشف شده)، تایید وجود تاثیرات متقابل بین مادها و دیگر اقوام ساکن در فلات ایران و سکاهاست. این تاثیر، نوعی تمایل به اشکال و موضوعات حیوانی (جانورسان) در بیان هنر است.
- ارتباط فلزکاری مادها با اقوام بومی لرستان را میتوان در پیکرههای کوچک مفرغی بز به دست آمده از همدان ملاحظه کرد. تاثیر فلزکاری ماد تا قفقاز و فریژیه گسترش یافت و شیوه فلزکاری آنان را تحت تاثیر قرار داد.
- مراکز عمده سفالگری مادها عبارتاند از:
1- نوشیجان تپه در ملایر
2- بیستون در کرمانشاه
3- زیویه در کردستان
4- کلاردشت در مازندران
5- باباجاني در لرستان
- از مهمترین آثار معماری ماد:
1- بناهای عمارتنشین صفهای بالای تپه
2- گوردخمههای سنگی
- مادها به ویژه به ساخت دژ اهمیت بسیار می دادند. نمونهی آن، دژ اکباتان (همدان) است.
- بارزترین نقش برجستههای مادی را بر پیشانی گوردخمهها میتوان دید.
- شاخصهای معماری ایرانی: نقشه چلیپایی و طاقهای ضربی عصر ساسانی
درس پنجم: هنر و تمدن هخامنشی
- ویژگیهای کلی هنر هخامنشی، عبارتاند از:
1- توجه به معماری متقارن و عظمتگرایی در آن؛
2- گرایش به نقش و نگارههای جانوری؛
3- توجه و احترام به شخصیت والای انسانی؛
4- ایجاد نگرشی آرمانی، عظمتگرا و عاری از خشونت با تلفیق عناصر بومی و عناصر ملل وابسته و با به کارگیری مصالح و اندازههای مناسب.
- هنر هخامنشی با به کارگیری همزمان شیوههای طبیعتگرایی (در ترسیم گل، گیاه و جانور) و تجریدگرایی (در ترسیم پرندگان خیالی و مظاهر مقدس) به نوعی صراحت، سادگی، ظرافت، دقت و تعادل همراه با منطق در بیان هنری خود دست یافت.
- اولین پایتخت هخامنشی: مجموعه پاسارگاد
- دومین پایتخت هخامنشی: کاخ آپادانا در شوش
- بناهای موجود در مجموعه تخت جمشید عبارتاند از:
1- پلکان ورودی 2- کاخ آپادانا 3- دروازه و تالار خشایارشا
4- کاخ داریوش (تچر یا تالار آینه) 5- کاخ اردشیر 6- تالار ورودی
7- تالار دو دروازه 8- تالار شورا 9- تالار هدیش (هدش)
- نمونه مشابه سرستونهای هخامنشی را در نقوش جامهای زیویه میتوان دید.
- از جلوههای توجه به خط و نوشتار در فرهنگ هخامنشی، وجود کتیبههای میخی در گنجنامه عباسآباد همدان و نقش برجسته بیستون در کرمانشاه است.
- نمونههای فلزکاری هخامنشی:
1- جام های شاخی (تکوک) از جنس طلا و ترکیبی از نقوش جانوری؛
2- سکههایی از جنس طلا با نامهای دریک، سِیکِل و شِکِل؛
3- بز بالدار نقرهای با تزیینات طلایی.
- تماشاخانههای دوره هخامنشی در همدان و کرمان قرار دارند.
درس ششم: هنر و تمدن اشکانی
- اشکانیان سه پایتخت داشتند:
1- نیسا (در عشقآباد ترکمنستان) 2- صد دروازه یا قومس (در جنوب دامغان) 3 - تیسفون (در عراق)
- میراث هنری اشکانیان، پایههای هنر عالی دوره ساسانی را بنا نهاد و همچنان در هنر ایران جاری است.
- هنر اشکانی، ریشه در هنر مشرق زمین دارد.
- ویژگی های هنر اشکانی، عبارتاند از:
1- طرحها و مایههای آیینی و روحانی 2- علاقه به ظرافت و ریزهکاری
3- پرداختن به جزییات و تزیین 4- شیوه نمایش روبهرونگاری
- در این دوره، تالارهای ستوندار عصر هخامنشی اهمیت خود را از دست میدهند و به منظور دستیابی به فضاهایی بزرگ در ایوانها ستونها به صورت تزیینی (شبهستون) به کار میروند و کاربرد اصلی خود را از دست میدهند.
- بناهای دوره اشکانی عبارتاند از: کاخ نسا، کاخ و عمارت کوه خواجه و معبد خورشيد در هاترا.
- از مهمترین شهرهای اشکانی عبارتاند از: شیز (تخت سلیمان)، دارابگرد، فیروزآباد، هاترا (در میانرودان شمالی) و نیسا.
- مهمترین مراکز هنر نقاشی دیواری دوره اشکانی:
1- کوه خواجه در سیستان 2- منطقهی دورااروپوس در سوریه کنونی
- تراژدیهاي اوریپید (نمایشنامهنویس یونانی) در زمان اشکانی در تیسفون اجرا میشده است.
- ادبیات حماسی و پهلوانی در دوره اشکانی رشد کرد.
- معروف ترین اثر ادبی دوره اشکانی، کتاب خداینامه (مایهی اصلی شاهنامه فردوسی) است.
- هنر اشکانی علاوه بر هنر ساسانی، بر هنر هند و بیزانس نیز تاثیر مستقیم داشت.
درس هفتم:هنر و تمدن ساسانی
- ویژگیهای هنر ساسانی:
1- دنبالهروی سنتهای کهن هنری ایران، هخامنشیان و پارتیان؛
2- تاثیرپذیری از جریانهای هنری شرق و غرب؛
3- پیدا کردن هویت و سبک ویژه خود (موثر در عصرهای بعد).
- ویژگیهای معماری ساسانی:
1- دنبالهروی سبک معماری اشکانی و ایجاد تحولاتی در آن (به ویژه در ساخت بناهای گنبددار و تالارهای وسیع بیستون)؛
2- استفاده از نقشههای مستطیل شکل؛
3- مصالح اصلی: سنگ، قلوه سنگ، گِل و خشت.
- از مهمترین بناهای به جا مانده از عهد ساسانی: طاق کسری (ایوان مدائن)، کاخ کیش و کاخ تیسفون.
- ابتکارات جدید اصول شهرسازی و معماری، ایجاد پل، کاروانسرا و آتشکده را به ساسانیان نسبت میدهند.
- روش استفاده از گوشواره برای ایجاد گنبد، بعدها در معماری اسلامی مورد توجه قرار گرفت.
- آتشگاه: فضای آزاد و سرگشاده برای مکان تشریفات مذهبی و نیایشی زردشتیان در دوره هخامنشی
- آتشکده: ساختمانی با چهار ورودی و چهار طاقی و گنبد (مکان تشریفات مذهبی و نیایشی زردشتیان در دوره ساسانی)
- مهمترین آتشکدههای ساسانی، عبارتاند از:
1- آتشکده آذرفرنبع در فارس (ویژه موبدان)
2- آتشکده آذرگشنسب در آذربایجان (ویژه جنگاوران)
3- آتشکده آذر برزینمهر در خراسان (ویژه کشاورزان و برزگران)
- دیوارنگاریهای دوره ساسانی: دیوارنگاریهای کاخ تیسفون، پنجکنت سمرقند و صحنه شکارگاهی شوش.
- مراکز نساجی ساسانی: بیشاپور، شوشتر و جندی شاپور.
- مهمترین مراکز سفالهای کشف شده از دوره ساسانی: بیشاپور، کنگاور، سیراف، تورنگ تپه، تخت سلیمان، کرمان و دشت گرگان.
- به علت توجه به ظروف فلزی زرین و سیمین، سفالگری در دوره ساسانی پیشرفت چشمگیری نداشت.
درس هشتم: هنر و تمدن ایران در سده اول تاسوم هجری
- ویژگیهای معماری ایران از زمان فتح مسلمانان تا پایان سده سوم هجری:
1- بر پایهسنتهای معماری ساسانی توسعه یافت؛
2- نوعی هماهنگی بین معماری طاقدار و ستوندار ساسانی با نیازها و ویژگیهای اسلامی را نشان میدهد.
- نظام معماری اسلامی، مستقیماً ریشه در سنت ساسانی داشته است.
- ابتدا ساختار کلی مسجد به شیوهای ستوندار، یعنی با شبستانهای ستوندار (چهل ستونی) و حیاط ساخته میشد که جهت آن رو به قبله بود.
- از کهنترین مساجد شناخته شده در ایران، عبارتاند از: تاریخانه دامغان، مسجد فهرج یزد، مسجد جامع شوش، مسجد جامع سیراف (بوشهر) و مسجد جامع اصفهان.
- دلیل استفاده از آجر در دوره اسلامی:
1- به دلیل سادگی و ایجاد ترکیبهای متفاوت
2- دوام بیشتر نسبت به چوب
3- ارزانتر بودن از سنگ
4- کار سریعتر و انعطافپذیرتر از سنگ
5- توانایی ایجاد هر بنایی با هر قابلیت
- یکی از عناصر مورد توجه در ساخت آرامگاههای این دوره، آرامگاههای گنبدپوش است که ریشه در آتشکدههای ساسانی دارد.
- در معماری این دوره، وجود دو عنصر ایوان و گنبد در شکل اصلی فضا به بناهای مذهبی ایران، حالت عظمت و شکوهمندی میبخشد.
- اقلام سته (برگرفته از خط کوفی): شامل خطوط ششگانه محقق، ریحان، ثلث، نسخ، رقاع و توقیع