خلاصه درس یکم علوم و فنون ادبی (2)
تاریخ ادبیات فارسی در قرن های هفتم ، هشتم و نهم
با این جمع بندی ، نکات درس یکم علوم و فنون ادبی (2) را بیاموزید.
قرن هفتم
1- بهوجود آمدن زمینههای تغییر سبک با روی کار آمدن حکومتهای غزنوی و سلجوقی و تغییر مرکز ادبی و سیاسی از خراسان به عراق عجم
2- فاصله گرفتن دو سبک «بینابین» و «آذربایجانی» از «سبک خراسانی» و پدیدآمدن «سبک عراقی».
سبک عراقی از اوایل قرن هفتم تا اوایل قرن دهم به مدت 300 سال سبک غالب ادب فارسی بود.
حوادث تاریخی و ادبی قرن هفتم |
1- حملة مغولان به ایران در اوایل قرن هفتم (616 هـ..ق) و آسیبرسانی عمده به نظام اقتصادی، کشاورزی و فرهنگی ایران 2- ویران شدن کانون فرهنگی ایران (خراسان) 3- از بین رفتن مدارس فراوانی که مهد علم و فرهنگ بودند. 4- کشته شدن بزرگانی چون نجمالدین کبری و فریدالدین عطار نیشابوری 5- کشته شدن کمالالدین اسماعیل، مداح جلالالدین خوارزمشاه، در اصفهان به دست مغولان 6- تباهی و ویرانی بنیان فرهنگ و اخلاق 7- پناه بردن دوستداران فرهنگ و اخلاق به تصوف برای کسب آرامش (این افراد برای تسکین خود به ادبیاتی روی آوردند که بر عواطف انسانی، ترویج روحیة تسامح و تساهل، خدمت به خلق، آزادگی و اعتقاد به بیثباتی دنیا، تکیه داشت.) 8- در اواخر دورة مغول، دستگاه آخرین خلیفة عباسی المستعصم بالله برچیده شد. 9- زبان رسمی و رایج عربی و نگارش به آن از رواج افتاد. 10- توجه به زبان فارسی (که زبان تودة مردم بود) رونق بیشتری گرفت. |
دلیل نامیدن سبک این دوره به عراقی
1- منتقل شدن کانونهای فرهنگی از خراسان به عراق عجم پس از حملة مغول
2- وجود شاعران و نویسندگان بزرگ در این دوره که اغلب از شهرهای عراق عجم (اصفهان، همدان، ری، اراک کنونی و ...) بودند.
وضعیت زبان و ادب فارسی در قرن هفتم
عوامل مخرب و منفی :
با دورههای پیش از خود متفاوت شد و به نوعی دچار سستی و نابسامانی گردید.
بسیاری از دانشمندان و ادیبان کشته یا متواری شدند.
از دربارهای ادبدوست و خاندانهای فرهنگپرور خبری نبود.
عوامل مثبت:
با انتقال قدرت از خراسان به مرکز ایران، زبان و ادب فارسی در ناحیة عراق عجم گسترش یافت.
در حوزههای ری، فارس، همدان و اطراف آنها آثار ارزشمندی پدید آمد و زمینههایی برای تغییر سبک از خراسانی به عراقی ایجاد شد.
قالبهای جدیدی در شعر و نثر پدید آمد
شعر در قرن هفتم
1- شعر این عصر، نرم و دلنشین و برخوردار از معانی عمیق، انسانی و آسمانی شد و بیشتر شاعران از حاکمان روی برتافتند.
2- قصیده، که پیش از این در خدمت ستایش فرمانروایان بود، کمرنگ شد.
3- غزل، به عنوان زبان دل و عشق، گسترش یافت.
4- مثنوی نیز برای ظهور عاطفه، اخلاق و عرفان میدان فراخی پدید آورد. (مانند مثنوی مولوی که حماسهای عرفانی است.)
جریانهای نثر در قرن هفتم
1- جریان سادهنویسی: مانند کتابهای، طبقات ناصری، مرصادالعباد
2- جریان پیچیدهنویسی: مانند کتابهای تاریخ وصاف، تاریخ جهانگشای جوینی
شاعران و نویسندگان قرن هفتم |
مولوی از شاخصترین شاعران عارف است. او در مثنوی معنوی و دیوان شمس بسیاری از معارف بشری و مسایل عرفانی را بیان کرده است. در دو محور اندیشه و احساس آثار جاودانهای پدید آورد. |
سعدی او را «فرمانروای ملک سخن» مینامند. سی و پنج سال از عمر خویش را گرد جهان گشت. گلستان را به نثر مسجع و بوستان را در قالب مثنوی پدید آورد؛ دو اثر ارزشمندی که به ما درس اخلاق و حکمت را میآموزد. در سرودن غزلهای عاشقانه سرآمد شاعران است. در ادبیات تعلیمی، سخنگوی ضمیر خودآگاه ایرانی است. در بیشتر قالبهای ادبی طبعآزمایی کرده است. |
فخرالدین عراقی غزلهای عرفانی زیبایی سروده است. در کتاب «لمعات» نیز، در قالب نثر و نظم، سیر و سلوک عارفانه را بیان کرده است. مثنوی «عشاقنامه«اش مشهور است. او در هر فصل این مثنوی به یکی از مباحث عرفانی پرداخته و سخن خود را با تمثیل و حکایت به پایان رسانده است. |
نجمالدّین رازی معروف به نجمدایه از منشیان و نویسندگان توانا و عارفان وارستة این دوره است. کتاب «مرصادالعباد من المبدأ الی المعاد» را در بیان سلوک دین و تربیت نفس انسانی نوشت. نثر کتاب گاهی ساده و گاه دارای سجع و موازنه است. علاوه بر این نویسنده در خلال موضوعات کتاب، احادیث، آیات و اشعاری از خود و شاعران دیگر نقل میکند. |
عطاملک جوینی از نثرنویسان این دوره است. از نوجوانی به کارهای دیوانی پرداخت و در سفرهای متعددی حضور داشت. اطلاعات فراوانی دربارة مغولان کسب کرد که موجب تألیف کتاب «تاریخ جهانگشا» شد. خاندان او از افراد بانفوذ حکومت مغولان بودند. مؤلف کتاب «تاریخ جهانگشا» است. نثر این کتاب مصنوع و دشوار است. موضوع این کتاب شرح ظهور چنگیز، احوال و فتوحات او، تاریخ خوارزمشاهیان، فتح قلعههای اسماعیلیه و حکومت جانشینان حسن صباح است. |
فضلالله همدانی از چهرههای سیاسی و علمی عصر در ایلخانان و وزیر مقتدر غازانخان و اولجاتیو بود. مهمترین کتاب او «جامعالتواریخ» نام دارد که به نثری عالمانه و پخته نوشته شده است. اقدام مهم فرهنگی او تأسیس ربع رشیدی در تبریز است. |
شمسقیس رازی از نویسندگان زبردست این دوره است. نثر این کتاب ساده و عالمانه است. اثر معروف او «المعجم فی معاییر اشعار العجم» است. از نخستین و مهمترین آثار در علم عروض، قافیه، بدیع و نقد شعر است. |
قرن هشتم ü
وضعیت اجتماعی و ادبی قرن هشتم
1- به دلیل بیاعتقادی برخی از ایلخانان و بیتعصبی برخی دیگر نسبت به مذاهب رایج فرصت ابراز عقیدة مذهبهای مختلف فراهم شد.
2- قلمرو بالندگی زبان و فرهنگ فارسی پهنة وسیعی را در برگرفت. (از شبه قارة هند تا آسیای صغیر)
3- مناطقی مانند مرکز ایران، عراق عجم و به ویژه شهر شیراز در حکم مرکز ادبی این عصر به شمار میرفت.
4- از بین رفتن دربارهای ادبدوست ایرانیتبار، از رونق افتادن قصیدهسرایی را در پی داشت. زبان شعر جز در سرودههای شاعران شاخص، مانند خواجو و حافظ، به سستی گرایید.
شاعران و نویسندگان قرن هشتم |
خواجوی کرمانی از غزلپردازان برجستهای است که غزلهای او بر حافظ تأثیرگذار بود؛ آنجا که سروده است: استاد سخن سعدی است نزد همه کس؛ اما / دارد سخن حافظ طرز غزل خواجو خواجو چند مثنوی به پیروی از پنج گنج نظامی سروده که نشان دهندة استادی او در شاعری است. این سبک غزلسرایی را حافظ با رندی و کمال به اوج تعالی و زیبایی رساند و در شعرش استادی او را ستایش کرده است. شعر او در مجموع کمالیافته و پخته است. |
ابنیمین شاعر عصر سربداران و مردی دهقانپیشه بود. در شعر او بر قناعتپیشگی و بیاعتباری دنیا تأکید شده است. قدرت شاعری خود را در قطعات اخلاقی آشکار کرده است. |
حافظ از شاعران سرآمد این قرن است. با تلفیق عشق و عرفان، غزل فارسی را به کمال رسانید. در غزل او فرهنگ گذشتة ایران با همة کمال ایرانی ـ اسلامی خود رخ مینماید. لحن سخن حافظ گزنده، طنزآمیز و سرشار از خیرخواهی و اصلاحطلبی است. شعرش به قول خود او همه «بیتالغزل معرفت» است. |
سلمان ساوجی در غزل توجه خاصی به سعدی و مولوی داشته است. قصایدی نیز در سبک عراقی سروده است. مثنوی «جمشید و خورشید» او به شیوة داستانهای نظامی سروده شده است. |
عبید زاکانی شاعری که ناملایمات اوضاع آشفتة روزگار خود را برنمیتافت و تزویر و ریاکاری حاکمان را در آثارش به تصویر میکشید. شاعر خوشذوق و آگاهی است که نکتهیابی و انتقادهای ظریف اجتماعی او معروف است. در منظومة موش و گربه ناهنجاریهای اجتماعی را به شیوة طنز و تمثیل بیان کرده است. او در نثر نیز طنزهای ماندگاری نوشته است. آثار منثور او: رسالة دلگشا، اخلاقالاشراف، صدپند |
حمدالله مستوفی از مورخان مشهور ایران در این عهد است. کتاب «تاریخ گزیده» او در برگیرندة تاریخ پیامبران، خلفای چهارگانه، خلفای بنیعباس و تاریخ ایران تا سال 730 هـ..ق. است. |
قرن نهم ü
اوضاع اجتماعی و ادبی قرن نهم
1- بعد از مغول، حملة دیگری به ایران شد که بر اثر آن بنیة فرهنگی، ادبی و اجتماعی کشور یکسره نابود شد. این حمله به وسیله تیمور گورکانی صورت گرفت.
(آنچه پس از حمله مغول سالم یا نیمه سالم مانده مثل فارس یا در زمان ایلخانان مغول مختصر تجدید حیاتی یافته بود، همه از میان رفت.)
2- تیموریان تقریباً از نیمة قرن هشتم تا اوایل قرن دهم در ایران حکومت کردند.
3- بازماندگان تیمور پس از مدتی در ایران متمدن شدند.
4- مینیاتور، معماری، تذهیب و تاریخنویسی نیز ادامه یافت.
5- ادبیات رونقی تازه گرفت و کسانی مانند جامی و دولتشاه کتابهای ارزشمندی نوشتند؛ هر چند این رونق بنیادی نبود و کتابهای تحقیقی، عمدتاً سطحی و ادبیات نیز تقلیدی بود.
6- پس از مرگ تیمور، شاهرخ هرات را مرکز فرمانروایی خود قرار داد و از هنرمندان خوشنویس و نقاش و شاعر حمایت کرد.
7- بایسنقر میرزا پسر او نیز هنرمند و هنردوست بود، در زمان او هنرمندان، قرآن کریم و شاهنامة فردوسی را به خط خوش نگاشتند و با تصاویری زیبا آراستند که از آثار ماندگار هنر اسلامی شد.
شاعران و نویسندگان قرن نهم |
جامی در کتاب «نفحاتالانس»، شیوة تذکرةالاولیای عطار را در بیان حقایق عرفانی و ذکر احوال عارفان بهکاربرد. کتاب «بهارستان» را به سبک گلستان سعدی نوشت. مثنویهایی به پیروی از نظامی سرود که یکی از آنها تحفةالاحرار است. |
شاه نعمتالله ولی در تصوف و طریقت مقامی بلند داشته است. وی سرسلسلة صوفیان نعمتاللهی است. دیوان شعر او مضامین عرفانی دارد. |
دولتشاه سمرقندی از نویسندگان قرن نهم است. «تذکرة دولتشاه» را به تشویق امیرعلیشیر نوایی نوشته است. این کتاب شرح احوال بیش از صد تن از شاعران ایرانی از آغاز تا زمان مؤلف است. |