ادب پارسی / اشتقاق

در یک برنامه‌ی طنز از کودکان چهار- پنج ساله می‌خواستند که اشعار شاعران فارسی‌زبان را معنی کنند. مجری برنامه به کودک اولی گفت: «معنی این شعر را بگو.

ادب پارسی / اشتقاق

بسم الله الرحمن الرحیم            هست صلای1 سرِ خوان2 کریم


در یک برنامه‌ی طنز از کودکان چهار- پنج ساله می‌خواستند که اشعار شاعران فارسی‌زبان را معنی کنند. مجری برنامه به کودک اولی گفت: «معنی این شعر را بگو.
جان دادن و عشق او خریدن
 سود است و تو را زیان نماند»
کودک بلافاصله گفت: «جان من این عشق را برایم بخر!»
به کودک دوم گفت:
«حال دل پُرداغ من از دیده‌ی خون‌بار
چون جوش گل از رخنه‌ی دیوار نماید»
کودک با لحن شیرینی گفت: «از بس صورتم جوش زده، دلم درد گرفته!»
شعر کودک سوم این بود:
«دلم ببرد، بگفتم که دزد دل بنما 
به ناز، خنده‌ی دزدیده کرد و خال نمود»
بچه اخم کرد و گفت: «خجالت نمی‌کشد، دزدی کرده تازه خنده هم می‌کند!»
خلاصه... به همان منوال ساعت شاد و پُر از خنده‌ای برای حضّار، فراهم شد.
البته شما هم دریافتید که بچه‌ها از روی ظاهر عبارت، هر کلمه‌ای را که برای‌شان آشنا بود، مبنای شرح بیت قرار می‌دادند. البته ظاهر واژه‌ها معبری برای معنا هست، ولی گاهی این ظاهر، گوینده را به اشتباه می‌اندازد.
مثلاً من همیشه فکر می‌کردم اشتقاق یعنی نصف کردن کلمات و هر چه دنبال این آرایه در بیت می‌گشتم، پیدایش نمی‌کردم تا این‌که پس از مطالعه و پرس‌وجوی فراوان دریافتم:
اشتقاق در لغت به معنای گرفتن کلمه‌ای از کلمه‌ی دیگر است که در لفظ و معنی بین واژه‌های اصلی و واژه‌ی دوم مناسبتی وجود دارد.
ز دیدنت نتوانم که دیده بردوزم
اگر معاینه بینم که تیر می‌آید
در این بیت سه واژه‌ی «دیدن، دیده، بینم» از ریشه‌ی دیدن، بن ماضی «دید» و بن مضارع «بین» گرفته شده‌اند و هم‌ریشگی این واژه‌ها، آرایه‌ی اشتقاق را خلق کرده است.
داریم به کف آینه‌ی جام که در وی 
 محبوب ازل را به محبّان بنماییم
دو واژه‌ی هم‌ریشه در صامت‌های «م، ح، ب» مشترک‌اند.
فارغ از خود هر که می‌گردد، فراغت می‌کند 
هر که از خود چشم پوشد، خواب راحت می‌کند
پس اشتقاق در اصطلاح هم‌ریشگی دو یا چند کلمه است که سبب می‌شود واج‌های آن‌ها یکسان باشد. تکرار این واج‌های همانند بر موسیقی درونی سخن می‌افزاید.
نکته: گاه دو واژه که هم‌ریشه‌اند، تنها در یک حرف با هم اختلاف دارند؛ یعنی بین آن‌ها آرایه‌ی جناس برقرار است؛ پس جناس‌های هم‌ریشه اشتقاق نیز خواهند بود.
ز بخت تیره‌ی خود رنج می‌کشی «جامی» 
ز جنبش فلک و گردش زمانه مرنج
اما اگر اختلاف آن‌ها بیش از یک حرف باشد و تنها با هم، هم‌ریشه باشند، فقط اشتقاق خواهند داشت، مانند بیت زیر:
هر زمان عزم حریم و طوف3 کویش می‌کنم 
 بسته‌ام از رفتن دل سوی او احرام را
آمیخته‌ای از نکات ذکرشده را در بیت زیر می‌بینیم:
هر که با جام می لعل لبش همدم نیست
در حریم حرم حرمت ما محرم نیست
حالا شما خود را بیازمایید و در ابیات زیر آرایه‌ی اشتقاق را بیابید:
در دایره‌ی وجود، موجود علی است 
وندر دو جهان مقصد و مقصود، علی است4
نگردد سنگ راه سالکان، آسایش دنیا 
که سیل تندرو آسوده در منزل نمی‌گردد5
چون همه دانم ولیکن هیچ‌دان 
 لاجرم نادان و دانا می‌روم6
نصیحتی کنمت بشنو و بهانه مگیر
هر آن‌چه ناصح مشفق بگویدت بپذیر7


پی‌نوشت:

1. دعوت
2. سفره
3. گردش، طواف کردن
4. وجود و موجود؛ مقصد و مقصود
5. آسایش و آسوده
6. دانم و دان و نادان و دانا
7. نصیحت و ناصح






منبع :

لوله های U شکل - آزمایش توریچلی -فشار سنج U شکل از فیزیک 1 دهم
دهم رياضى     دبیر : امیر حسین اسلامی