نوروز 96

ادب پارسی : آوای لطیف شعر

می‌گفتم که در مطالعه‌ی آرایه، دریافتم که شاعران ما، موسیقی‌دان‌های بزرگی هم بوده‌اند و ابیات شعر، گویی ابزار موسیقی مقابل آن‌هاست



چند روز پیش داشتم آرایه‌ها‌ی ادبی را مطالعه می‌کردم و تست می‌زدم و از زیبایی اشعار لذت می‌بردم. البته داخل پرانتز به حضور انورتان عرض کنم که منظورم این نیست که از آن چند روز پیش تا کنون که در خدمت شما هستم، ادبیات نخوانده‌ام، بلکه اسلوب1 و روش بنده در خواندن  این درس، سبک «تقسیم مطالب به بخش‌های کوچک‌تر و پیوسته‌خوانی» است.

بله، می‌گفتم که در مطالعه‌ی آرایه، دریافتم که شاعران ما، موسیقی‌دان‌های بزرگی هم بوده‌اند و ابیات شعر، گویی ابزار موسیقی مقابل آن‌هاست و کلمات، کلیدهای آن ساز و آن‌ها چه‌قدر درست و بجا هر کلید را لمس کرده‌اند تا به همراه معنی و مفهوم والا، صدایی خوش و نغمه‌ای دلکش از واژه‌ها برخیزد. این موضوع در آرایه‌ی نغمه‌ی حروف، بیش از دیگر صنایع، خودنمایی می‌کند.

شاید بپرسید نغمه‌ی حروف چیست. در علم بدیع لفظی، تکرار یک واج (صامت یا مصوت) را به گونه‌ای که آفریننده‌ی موسیقی درونی باشد و به تأثیر شعر بیفزاید، واج‌آرایی یا نغمه‌ی ‌حروف می‌گویند.

واج‌آرایی بر دو نوع است:

الف) هم‌حرفی: که آن تکرار یک صامت با بسامد2 زیاد در جمله یا شعر است. این تکرار ممکن است منظم یا پراکنده باشد.

خیال خال تو با خود به خاک خواهم برد 

که تا ز خال تو خاکم شود عبیر‌آمیز

تکرار صامت «خ» در آغاز واژه‌ها.

نه من ز بی‌عملی در جهان ملولم و بس

                                ملالت علما هم ز علم بی‌عمل است

صامت «م» و «ل» به صورت پراکنده تکرار شده است.

در بیت زیر هر دو نوع هم‌حرفی (منظم و پراکنده) دیده می‌شود:

رشته‌ی تسبیح اگر بگسست معذورم بدار

دستم اندر ساعد ساقی سیمین‌ساق بود

ب) هم‌صدایی: و آن تکرار یا توزیع مصوت در کلمه‌هاست.

روز وصل دوستداران یاد باد

  یاد باد آن روزگاران یاد باد

مصوت بلند «آ» یازده بار تکرار شده است. البته تکرار صامت «د» نیز از اسباب زیبایی و گوش‌نوازی بیت است.

نکته: موسیقیِ برخاسته از واج‌آرایی صامت‌ها، محسوس‌تر است.

حالا که واج‌آرایی را شناختیم به نغمه‌ی حروف در چند بیت زیبا گوش بسپاریم:

ریاست به دست کسانی خطاست 

 که از دستشان دست‌ها بر خداست3

زلف او دام است و خالش دانه‌‌ی آن دام و من 

بر امید دانه‌ای افتاده‌ام در دام دوست4

دوش آگهی ز یار سفرکرده داد باد

 من نیز دل به باد دهم هرچه باد باد5

منبع :