نوروز 96

عینک دودی بزن

اشکال زمانی ایجاد می‌شود که دیگران چنین گفته‌هایی را به عنوان سند موثق در نظر بگیرند و بر اساس آن تصمیم‌گیری کنند.



گاهی شخص ناخواسته با بیان بی‌مورد مطلبی که خودش آن را نفهمیده، بار کاری را به دوش می‌گیرد که در حد او نیست. شخصی به خاطر ناراحتی چشم نزد چشم‌پزشک می‌رود و پزشک به او توصیه می‌کند که هنگام کار از عینک دودی استفاده کند. مشکل او هم با عمل به این توصیه، بعد از مدتی برطرف می‌شود. چندی بعد یکی از دوستانش به چشم‌درد مبتلا می‌شود و این موضوع را در جمع تعریف می‌کند. شخص اول فوراً اظهارنظر می‌کند و می‌گوید: «من هم همه‌ی علائمی را که گفتی داشتم و چشم‌پزشک بدون آزمایش بیش‌تر، استفاده از عینک دودی را برایم تجویز کرد. من هم از وقتی که از عینک دودی استفاده می‌کنم، چشمم خوب شده است. تو هم عینک دودی بزن.» شخص دوم با نگرانی می‌گوید: «چه‌طور هنگام کار عینک دودی بزنم؟ آخر من راننده‌ی اتوبوس هستم و معمولاً هم شب‌ها کار می‌کنم. چه توصیه‌ی عجیبی!» شخص اول می‌گوید: «من از خودم نگفتم، فلان دکتر خودش این‌طور تجویز کرد».

مثال فوق که بیش‌تر به یک قطعه‌ی کمدی شبیه است، چیزی است که بارها اتفاق می‌افتد و شخص برای توجیه رفتارش هزاران دلیل بی‌ارزش می‌آورد. حقیقت این است که در بسیاری از مواقع شخص ندانسته چیز‌هایی می‌گوید که اگر حقیقت آن‌ها برای خودش و دیگران روشن شود، به اندازه‌ی همین مثال خنده‌آور خواهد بود.

توجه کنید که وقتی شخص در پایان ماجرا به بی‌اساس بودن گفته‌اش پی می‌برد، چه‌طور غیر مسئولانه خود را پشت پزشک پنهان می‌کند. درحقیقت پزشک تشخیص داده بود که تابش نور مستقیم به چشم این فرد، باعث صدمه دیدن بینایی او شده و چون محل کار این شخص در بیابان و محیط سرباز بود، به او توصیه کرد هنگام کار از عینک دودی استفاده کند. این شخص هم به جای درک صحیح مشکل خود و تجویز پزشک، صرفاً عملی را که به او توصیه شده بود، به عنوان درمان همه‌ی دردهای چشم، به دیگری منتقل کرده بود. شخص مسئولیت‌پذیر تا از صحت مطلبی مطمئن نباشد، آن را بیان نمی‌کند. وقتی هم مطلبی را گفت، مسئولیت گفته‌اش را می‌پذیرد و در صورت نقض آن گفته، تقصیر را بر دوش دیگری نمی‌اندازد.

از دید روان‌شناسی، نقل قول کردن از صاحب‌نظران شناخته‌شده، دلایل بسیاری دارد، از جمله:

اعتبار بخشیدن به صحبت خود و پنهان شدن پشت دیگری.

وانهادن مسئولیت حرف خود به دیگری.

ارضای غرور خود از طریق ابراز معلومات.

خلع سلاح کردن طرف مقابل و ممانعت از اظهارنظر او و...

این مثال مانند دانش‌آموزی است که بنا بر تشخیص یک مشاور، برنامه‌ی مطالعاتی منحصربه‌فردی برای اجرا دارد که آن برنامه مطابق با توانایی‌های آن فرد طراحی شده است. از جمله «منابع مطالعاتی، میزان ساعت مطالعاتی، استفاده از کلاس‌های کمک‌آموزشی و... .

این دانش‌آموز با این برنامه نتیجه‌ی مطلوب می‌گیرد. همین دانش‌آموز به تشخیص و صلاح‌دید خود برنامه‌ی شخصی خود را به دوست خود که تقریباً شرایط مشابهی دارد تجویز می‌کند که ممکن است طرف مقابل نتیجه‌ی مطلوب را نگیرد. باید توجه کنیم که هر برنامه با توجه به توانایی و شرایط شخص طراحی می‌شود. ناگفته نماند که نقل قول، اگر تنها به عنوان یک نظر شخصی باشد، ایرادی ندارد. اشکال زمانی ایجاد می‌شود که دیگران چنین گفته‌هایی را به عنوان سند موثق در نظر بگیرند و بر اساس آن تصمیم‌گیری کنند.